Guldana Fexfûrî

CELAL ALÊ AH­MED

(Çîrok, Werger)

Otoboz tije bû û da rê. Rêwiyê ku dawî siwar hat, gul­danek fex­furî î kev­nare (an­tîke) di des­tê wî de bû. Bi dîqet, bêyî ku wez­na xwe xera bike meşiya çû paşiya otobozê. Rêwiyên paşî xwe civan­din bi zor û zeh­met cihê ji yê pên­can re jî vekirin. Ew merivekî li dora çel salî bû, qapûtekî baş li xwe kiribû û şev­qeyekî nuh î paqij dabû serê xwe. Des­tê wî yî ku gul­dana fex­fûrî tê de lepikekî nuh tê de bû. Ji wan her çar rêwiyên paşiyê du jinên niximan­dî bûn, di nav xwe de dipeyivîn û hîkhîka wan bû dikeniyan. Her­duyên din yek jê kalekî xûz î duta bû, ji xwe re ketibû xiyalan, yê çarem merivekî navosere î ser­sar bû. Yekî bêqirewat, bes­kur û sîn­ga wî ber­dayi bû. Mîtanê wî yê biş­kok­ketî, tîş tîşî ji ber sakoyê wî yê baranê der­ketibû der­ve. Porê wî di şev­qê wî yê kevn î per­pote re der­ketibû der­ve. Koka riha wî ya gew­rik heta ber çavê wî, rûyê wî yê deq deqî pêçan­dibû.
Mêrikê gul­dan di des­tê de gava li kêleka wî rûnişt, bala wî ket ser gul­danê. Çavê xwe ji gul­danê qut nekir. Xwediyê gul­danê hedî rûniş­tibû, gul­dan sipar­tibû çon­ga xwe û ji binî ve pê gir­tibû. Bi des­tê xwe yî bêlepik, bi çend pereyê xur­de dilîst. Yê çavê wî li gul­danê nerihet xwanê dikir. Serê xwe radikir û datanî, bi kêlekê ve xwar dikir, dix­west çi bikira bikiraya û ji xwe re têr li vê gul­dana xweşik u zarîf bineriya. Bel­kî di jiyê (um­rê) xwe de cara pêşî pêr­gî rindiyê hatibû, yan jî cara pêşî tê digihaşt.
Fex­fûreke zarîf bû. Ser her­dû çem­lên wê wer bi zerafet û xweşikî hatibûn neqişan­din, çemil li ser zemînê gul­danê neqiş­kirî wen­da dibûn û gir­bûna wan li ber çavê meriv nediket. Gul­dan wer tenik bû, roniya ji cama otobozê dihat hun­dir, li ser rûye gul­danê diçurisî û der­basî hun­dir dibû, siya neq­şên wê yên ler­zînî digihand ser des­tê xwedî yê bi lepikê çer­mî.
Mêrikê bi sakoyê baranê, li aliyê gul­danê yê berê wê bi wî de bû temaşe kir. Lêbelê hê jî têr nebûbû. Otoboz her cara ku vîraj dis­tend û rewî gişt bi ser hev de bi aliyekî ve diketin, ji wê îs­tîfade dikir û xwe ji ciyê xwe hin­kî din bi ser xwediyê gul­danê de xwar dikir, bi hêviya ku derina ji piş­ta gul­danê jî bibîne. Çiqasî li ber da jî dîsa têr nebûbû. Du sê caran xwe hazir kir, xwez­ya xwe daqur­tand, dît ku xwediye gul­danê bi bêaramiya wî hesiyaye, jê pir­sî:
“Biborîne ez­benî, des­tûr heye ez li gul­dana we binerim?”
“Erê çawa, fer­mo. Bi kam­ranî.”
Gul­dan bir her­du des­tan û bi dîqet da mêrikê bêper­gal û bêçap û lê zêde kir gut:
“Belê, min rica heye…”
Lêhema ê din fir­send nedayê gotina wi qut kir û:
“Li ser seran. Bera dilê te dî cîh de be, bi kam­rani. Pirr nakudîne.” got.
Dest pê kir, li pêş û paş û bin û ser wê venerî. Heta li hun­dirê wê jî têr nerî. Di vê navê de çavê xwediye gul­danê li wî bû. Wek ku ne li ser bala wî bû lêhema, gava serê xwe bi pêş de zîvirand û nivîsa “We în yekadû” a li ser lew­ha birinc î li pêşiya şifêr biz­mar­kirîbû xwend, bi serê çavan li gul­dan û tev­gera des­te mêrik jî nerî. Ê hanê her hêlê gul­danê venerî. Bi alî came ve girt. Des­te xwe danî ser. Hinekî din li roniya pem­be a ku di nav tiliyên wî re der­bas dibû hun­dirê fex­furê û li reşayiya ku siya des­tê wî tarîtir dikir venerî. Gul­dan nêzîkî camê kir û kişand bi vî awayî ev sî u roniya ren­gînî kêm kir û pirr­tir kir. Otoboz gava vîrajek din stend û rêwiyên ku xwe jibîr kiribûn bi ser hev de bi hêlekê de ketin ew ji xwar bû û bû… Ji ber ku wez­na xwe xera kir û cîh­kî xwe bis­pêrê pey­de nekir, çem­lê gul­danê ji dest xwe berada… Gul­dan ket û den­gekî hêdî jê hat û bû sê per­çe. Otoboz hê baş ne zivirîbû qêrîn ji xwediyê gul­danê bilind:
“Ahhh!”
Tişt­kî din negot. Bi tenê bi çav­nî behitî li per­çeyên gul­danê dinerî. Mêrikê ser­sar daqûl hat. Gava per­çeyên gul­danê da hev, got:
“Tişt tune. Qewimî carekê!”
Xwediyê gul­danê hê nuh li xwe hay bû û wek top biteqe teqiya. Reng lê nemabû, bi rûyekî zer­bûyî qîriya:
“Te dix­west hê çawa bibaya?”
“Tişt tune ez­benî! Ne qewimî carekê! Gul­dan şikest. Canê te sax be. Bêhimd çêbû…”
“Çi? Hela lê binerin! Hem bi qeb­het, hem jî rûşuş­tî!”
“Ez­benî, hin­kî giran bin. Çima hûn devê xwe dilewitînin?”
“Ji xwe ezê devê xwe bilewitînim mêro! Te gul­dan nedîtiba ewê çavê te kuwîr bibaya qey”
Rêwî hê nûh bi meselê hesiyan. Yekê ji wan jinikên li cem wan rûniş­tî gunehê xwe pê anî û:
“Wax, wax! Çi gul­danek xweşik bû! Heyf! Lêhema, mîr­za rast dibêje. Bêhimd çêbû…” got.
Xwediyê gul­danê, gotina wê bir­rî:
“Tu çi dibêjî xanimê! Min bi hef­tê û pênc tumena ew kirîbû. Ma tu ne lûleyek e!”
Mêrikê ser­sar da pey­vê:
“Ma çi ji des­ta tê? Tê bi hev ve bizeliqînî û qediya.”
Jinika din di bin xêliya xwe de den­gê xwe bilind kir:
“Gic­yano bira! Ma qene des­tê te pûç bibû!”
Mêrikê ser­sar, bi xwediyê gul­danê re dikire xire-cir, bêyî ku serê xwe bizîvirîne, lê vegerand:
“Xanimê, qey ji we re negotine pozê xwe nekin her karî?”
“Hel­la hel­la! Xwedê meriv bisitirîne! Birast jî, hem bi qebehet, hem jî rûşuş­tî! Hin­dik mayî meriv bix­we.”
Xwediyê gul­danê kel­mizo ji serê wî diçû. Lepikê xwe ji des­tê xwe der­xis­tibû, per­çê gul­danê di dest de û war wara wî bû diqêriya.
“Me got, em în­sanetiyekê bikin. Ma em dibin zilam? Hem şikenand, hem jî dibêje bêhimd çêbû. Mêro hay jê heye, ezê jê bigerim. Heta qurişê dawî jî ezê perê wê bis­tînim. Ma tu pere li er­dê bavê min şîn tên? Ez gul­danê bikirim, tu jî biş­kîne; dawiyê jî “Pev bizeliqîne” beje! Kûto! Tu li ku, tiş­tê kev­nare (an­tîke) li ku? Gêjî ji min e ku min în­sanetî bi deh­bakî mîna te kir…”
Otoboz gava gihaşt rawest­gehê, lê zêde kir:
“Mîr­zeyê min vewes­te. Qereqol nêzîk e. Ez zanim ezê çi bînim serê vî mêrikî.”
Gava ji şûna xwe rabû, ji şifêr re:
“Mîr­zeyê min, heta pulis neyên îfada kesên di otobozê de ne neg­rin, vî mêrikî daney­ne.” got.
Hê negihaş­tibû deriyê otobozê bi şûn­de vegeriya. Li nav­berê rawes­tiya. Li rêwiyan zîvirî carek din rica kir. Ji bo dakeve meşiya, lêhema ji bo ku nemeşe carek din soz ji şifêr sitend. Gava şifêr soz da daket.
Hinek ji rêwiyan di heqê hadîseyê de dipeyivîn, yek-du jî hew dinerîn û dikeniyan. Her­du jinik hîna hîk hîka wan dikeniyan, kes nedizîvirî li wan nedinerî. Mêrikê ser­sar ji xwe re: “Çi ji dest tê? Min bi zanetî wer nekir? Ket û şikest…” digot.
Miawin bang rêwiyan dikir. Xwediyê gul­danê qederê bîst gavan bi dûr ketibû. Şifêrê ku çend deqakî difikirî xwe tev livand. Ciyê xwe xweş kir û deng da miawin. Taliyê pêl xazê kir û çû.
Devê rêwiyê giş­tikan sar vekirî ma. Miawîn gava li şûna xwe rûnişt ber­sîv dida îtîraza her­kesî.
“Baş e, çi ji we re? Ji bo ku gul­danek şikest em ji kar û xebata xwe bimînin?”
Xwediyê gul­danê çaxa hereket­kirina otobozê ferq kir nekir bi şûn­de vegeriya. Ji bo pêşiya otobozê bibir­re her du çen­gê xwe vekir. Lêhema şifêr derek­son bi çepê de dagerand û der­bas û çû. Qêrîna mêrik li pey wî bilind bû:
“Bigire… bigirin… gul­dan… şofêrê bêter­biye!. puliis!”
Rewiyan gava halê wî dîtin dest bi ken kirin. Pulis li ser serê wî kom bûn, çi qewimibû jê dipir­sîn, lêhêma ew hê diqêriya:
“Bigirin… hef­tê û pênc tumen… mêrikê kût… gul­dan min a fex­fûr… çû!. Pîlaqa otobozê çend bû?.. Puliis!”
 

Yaşarken Olan

İnsan her zaman aynı duygulara sahip olamaz. Kimi zaman can sıkıntısından ne yapacağınızı bilemez hale gelirsiniz. Yaptığınız herşey birbirine karışır. Sayısız defa yazdığınız bir kelimenin imlasından şüpheye düşersiniz. Çok olağan bir durum aslında.
Allah’tan ara sıra öyle oluyor da hayatın tamamı bu şekilde geçmiyor. Nasıl yaşar ki insan yoksa, çekilir gibi olmaz.
Hayatın ara sıra karanlıkta kalması, elektriğinin kesilmesi insanın elinde mi. Bir nedene bağlı olarak mı oluyor her şey?
Elbette ki öyle değil, nedensiz de olabilir. Özdemir Erdoğan’ın bir şarkısında söylediği gibi, “nedensiz de sevilir” bazen.
Nedenselliğe bağlamak doğru değil, hatta nedenselliğin olmaması bir imkan, bir fırsat oluyor. Aksi halde hayat çok sıkıcı olmaz mı. Hava sıcak ise terlememiz lazım, öğrenci olduğumuz için ders çalışmak lazım. Madem mevsim kış kalın giyinmek lazım. Farklı görüşe sahipseniz kavga etmeniz lazım. Ateş ile barut yanyana ise yangın çıkmalı.
Ne alaka! Niye patlama olsun. Onları çarpıştırma, bak bakalım sorun çıkıyor mu?
Bir sürü tuhaf çıkarımlar…
Peki insanın özgür iradesi hani?
İnsanın maceracı ruhu ne olacak? Aslında çay içmek istiyordum, ama kararımı değiştirdim, ben sade bir kahve içmeye karar verdim, diyebilmenin keyfinden daha güzel bir şey var mı?
Nedensellik kalsın. Bulut var ama yağmur yağmak zorunda değil. İnsan zengin ama azmayabilir, düşünceler farklı ama çatışmayabilir. Evet bunların hepsi mümkün.
Yok bu nedensellik kalsın.
Zaman zaman böyle duygulara düşebiliriz. Sonra toparlarsınız kendinizi, elinizde ne varsa onu kenara bırakır, başka bir işle meşgul olursunuz. Can sıkıntınızı dağıtmaya bakarsınız.
Eşinizle bir film izlersiniz örneğin. Çocuklarınızın ilginç sorularına cevap yetiştirmek için kafanızı, bilginizin sınırlarını zorlarsınız.
Uzun zamandan beri sesini duymadığınız bir akrabanızı, bir dostunuzu arar hal hatır sorabilirsiniz.
Yarım bıraktığınız kitabınızda kafanızı kurcalayan, tam anlayamadığınız bir ifadeyi daha iyi açıklayan başka bir kaynağa yönelebilirsiniz.
Ya da evinizden aşağıya iner küçük bir gezintiye çıkarsınız, sokakta yürürken iki yanınızda yükselen ve yukarıda birleşen türlü ağaçları kimin diktiğini, hala yaşayıp yaşamadığını, büyüdüklerini görüp görmediğini düşünerek kaybolabilirsiniz.

Bersîsê Abid û Faust

Îradeya Mirov, Iblîs û Mephisto
Bersîsê Adib û Faust wek mirov yek in, lê du tevgerên ji hev cuda temsîl dikin. Mijara herdu berheman jî îradeya mirov e. Dijminê mirov (Bersîs û Faust) iblîs/mephisto, yek e. Li ber vî dijminî tevgera Bersîs û Faust ji hev cida ye. Nivîskarê Faust, Goethe, li pey îspatkirina xurtbûna îradeya mirov e. Goethe, nîşan dide ku mirov çiqasî têkeve nava gunehan jî dawî dikare xwe ji wan rizgar bike. Nivîskarê Bersîsê Abid, Feqiyê Teyran, lawazbûna îradeya mirov derdixe pêş û dibêje mirov ku rêber an şêxekî wî nebe nikare xwe biparêzit, dê wenda bibe. Di van herdu berheman de cidahiya dîtin û ramana Roava û dîtina Rohilatê em dibînin. Bi guhtineke din di ramana herdu şairan de, em cidatiya navbera neqlê û aqlê dibînin. Ev herdu çîrok bi awayekî çîroka mayîna bi neqlê û rewşa aqilê tenê ye.

Çîroka Bersîsê Abid
Feqiyê Teyran navbera salên 1560(?)-1632 de jiyaye. Bersisê Abid, di nav berhemên Feqî de şûna wê pirr nemaze ye. Di vê berhemê de têkilî û peywendiya navbera mirov û şeytên, qalibekî cida de behsi dibe. Berhem, mîna yên din bi awayê helbestî hatiye nivîsandin. Piştî çîroka Şêxê Sen’anî berhema herî dirêj e.
Wek çîrokek gelêrî em dizanin ku Bersîs ji dema Feqî kevntir e. Lêbelê berya Feqî, tu kesî bi Kurdî an bi zimanekî din ev çîrok nivîsiye nenivisiye, em nizanin. Lê Feqî çîroka Bersisê Abid ji ber xwe nederxistiye. Çawa ku destanên mîna Şêxê Sen’anî, Leyla û Mecnûn gelêrî ne, şairên wek Fuzulî, Siwadî ew ji nûve veguhtine, an çawa ku Ahmedê Xanî hîkayeta Mem û Zînê ji nûve veguhtiye û ji mebesta xwe re kiriye “behane”, Feqiyê Teyran jî Bersîsê Abid ji nûve veguhtiye.
Peyama çîroka Bersîs, îspatkirina pêwîstiya rêber an şêxekî ye. Bi dîtina Feqiyê Teyran; mirov di jiyana xweya takekesî de, bi tena serê xwe nikare xwe ji karesat û aloziya jiyanê biparêzit. Ji bona peydakirina rastiyê, divê ku mirov bide pey rêber an şêxekî. Feqiyê Teyran bi vê fikr û ramanê dest bi çîroka xwe dike û Bersisê Abid weke qarakterekî, weke nimûne seba çîroka xwe hildibijêre û tîne ber çavan:

“Îzhar bikim behsê di ’am
Bersîs ricalek bû di Şam
Ta’et dikir daîm mudam
Zer bû ji xewf û heybetê”

Bersîs, wesfê wî ev in. Em tu rengekî din di heqê wî de nizanin. Bersîs heta ku vekişiya tenêtiyê û kete şikevt û kunberan, li Şamê çi kar, çi pîşe dikir nayê zanîn. Şam ji mêj ve bajarekî an welatekî navendî ye di şaristaniyê de. Ku Bersîs di vê şaristaniyê de mezin bûbe, divê ku xwediyê jiyaneke pêşveçûyî be. Ger terikandin hebe, divê xwedîtî jî hebe, heta ku karibe biterikîne. Lê çi xwendiye, tehsîla wî heye tuneye nehatiye behskirin. Feqî qala xwendina wî ya Quranê dike. Nexwe ji hinekan ders girtiye. Lê ji xwendina Quranê pêştir ‘ilmê wî heye tuneye em vê jî nizanin. Bersîs çima terka zewqê dunyayê kiriye? Bi dîtina wî, bi jiyana takeserî re dê ruhê wî ji hemû gunehan azad bibe û dê wî rizgar ke.
Faust, mirovekî zanyar bû, naskirîbû, lê ruhê wî aciz bû. Li pey mahneyê û fahmkirinê bû. Bersîs ji zewq û kêfa dunyayê bêzar bibû, li taldeyekê digeriya kete şikevtê. Faust beramberî hizûrê û tahma jiyanê, bi Mephisto re dikeve bazarê, yanî dikeve nava jiyanê de. Bersîs dunyê weke xapekê dibîne û dixwaze terka wê bike. Faust jiyanê meraq dike dikeve nava jiyanê. Bersîs ji jiyanê reviya. Faust li pey wê çû. Bersîs di halê tenêtiyê û îbadetê de gihîşt payeke/mertebeke bilind. Faust ket pey îspata xwe. Bersîs di çavê mirovan de bû şêx. Mirovan xwe li wî digirtin, qedrekî bilind didane wî. Nexweşên lal, dîwane, kût bi duayên wî Xwedê şîfa dida wan. Belê tiştê ecêb û balkêş eve ku çîroka Bersîs, nû dest pê dike. Bersîs xwe ji xetereyekê rizgar kiribû, lê ketibû ya mezintir. Bi çavê Feqî ev tehlûke seba rêber û murşidekî nebû hatibû serê Bersîs:

“Er ewliya er enbiya
Er ‘abid û er esfiya
Bê şêx û pîr caiz niya
Ta’et bikin vê wechetê.”

Bi dîtina Feqî, caiz niye ku mirov bê rêber be. Hezdikî ewliya, enbiya, arif, alim be jî, bêyî pîr û şêx nabe. Bersîs nimûneyeke berbiçav bû ji bona vê meseleyê.

Hevaltiya Iblîs û Bersîs
Bersîs ne girêdayê rêberekî bû. Iblîs vê kêmasiyê dibîne, miseletî wî dibe. Baş e ji bona çi? Ev rik xwe dispêre rabûrduyeke kevnare. Iblîs an şeytan, melek bû. Xwedê ferman pê da ku ji Adem re secde bibe, lê ew secde nebû. Adem ji xwe kêmtir dît. Li aliyekî ferxek ji cewherê agir, li aliyê dî yekî ji herîreşkê hatibû xuliqandin. Wê çawa agir ji herîreşkê re secde bibûya? Iblîs ev yek qebûl nekir, ji dergahê Xwedê hate nefîkirin. Bi vê nefyê re Iblîs şûna xwe ya bilind wenda kir, kete jêr. Adem, yanî mirov bibû sedem. Hêrs û kerba Iblîs tovekî ku heta roja dawî ewê bikudîne avêt navbera wî û mirov.
Bersîsê Abid, qurbanê vê dijminatiyê ye. Sûfiyek e, jiyana xwe bi perestîş û îbadetê dibuhêre. Vê dilsozi û pakrewaniya Bersîs behca şeytanan tîne. Şeytan kom dibin seba çareyeke bibînin û Bersîs ji rê derêxin. Şeytanê bi nav Ebyed, vê wezîfê hildede serxwe. Ebyed dikeve kirasê abidekî diçe nêzî Bersîs, dikeve şikeftekê. Ji Bersis abidtir e; bêhtir Quranê dixwîne, bêhtir nimêjê dike û hertim bi rojî ye. Pirr naçe, Ev cîranê nûhatî, bala Bersîs dikêşe. Dixwaze vê re hevnas bibe. Rojekê diçe dibe mîvan. Dikevin suhbetê Bersîs dibîne ku cîranê wî yê zimanşîrîn û xweşsuhbet zanayekî pirr kûr e. Nema jê qut dibe, bi hev re dikevin suhbetên îlahî.
Paş ku zemanek dibihure, Ebyedê sûfî, ji Bersîs re dibêje; îxlas û îbadeta te kêfa min tîne, lê qisûreke te heye. Bersîs, bi tirs û meraq pirs dike. Ebyed dibêje, kêmasiya te; tu ne girêdayê pîrekî/şêxekî ye. Ku yek girêdayê bi şêxekî nebe, di tehlûkê de ye. Çare tune divê te rêberek hebe.
Bersîs, herçendî hewceyê tu rêberan nebû,, ji Ebyed pirsa yekî ku bibe peyrevê wî dike, bêje ez bibim mirîdê kê? Iblîs, navê xwe nabêje, lê nav û nîşanên ku behs dike ew nişan dida. Bersîs dibêje li gor van nîşanaz, ji tê çêtir ez kesî nabînim. Ku tu min qebûl bikî, ez mirîdê te û tu şêxê min.
Iblîs gihîştibû meqseda ewil. Plana xwe gav bi gav pêk tanî. Bersîs êdî ne tenê hevalê wî bû. bibû hevdeng û mirîdê wî. Aqil û vîna xwe, tev spartibû Şêx Ebyed. Rêberê Bersîs hêdî hêdî ew dibire berve kendalê wendabûnê. Iblîs şevekê dibe kabûsek dikeve xewa keça Mîr yê bajêr. Ev keça xama, dike hawar û qêrîn ji xewê dipengize. Qerwaş û xizmetkar, da û babê keçê dibezin cem wê. Gazî tebîb û nûjdaran dikin, lê çu derman jê re peyda nakin. Iblîs şevekê tê xewna Mîr, dibêje çareya keça te li cem Bersîs e. Mîr çend caran eynî xewnê li ser hev dibine, baweriya wî pê tê. Wezîr ê Mîr, vê fikrê napejirîne, dibêje ne dirust e ku Mîr bi ya xewnê bike. Lê Mîr, dilê wî tê nedihat ku keça wî vê eziyete bikşîne. Qîzê bi kinc û rewşên layiqê mîran dixemilînin, wê dibin cem Bersîs.
Bersîsê ku çavê xwe ji nerîna keçan û jinan vedigirt, berê xwe ji vê keçê badide. Iblîsê Ebyed wî şermende dike, dibêje çawa dilê te naşewite bi halê vê keça xama. Nexweş e, mihtaca bi dua û şîfaya li ser destê te ye. Niha wext e tu berê xwe diguherîne? Bersîsê peyrevê Şêx Ebyed, çawa çavên wî bi keça xama dikeve, “teyrê dilê” wî difire. Mephisto çawa dilê Faust ji giraniya zanebûnê rizgar dike, eşqê davê dil û wî digihîne şadimaniyê. Bersîsê terka zewqên dunyê kiribû, li ber bedewî û spehîtiya keçê qidûmê wî şikest, îrada wî çû ji dest. Bersîs bi keça nexweş re dikeve gunehê mezin, zînayê dike, lê di wê gavê de poşman jî dibe. Çi fayde. Ebyedê Iblîs wî şermende dike ku bûye êxsîrê nefsê, Bersîs dixe halekî pirr xerab de. Daxwaz û hêviya çareyekê ji Şêxê Ebyed dike. Rebêrê Bersîs, dibêje yek çare heye ew jî kuştin e. An na sibe ewê biê fahmkirin ku te dest avêtiyê û tê bikuştin. Ya baş tu wê bixendiqîne. Bersîs, Şêxê wî çawa guhtiye, pêşniyaza wî bi cih tîne.
Bersîs him zinayê him jî qetlê dike. Lê Şêx Ebyedê Iblîs, hêj jî plana xwe bi dawî neaniye. Di şiklê keça rebana xeniqandî de dikeve xewna Mîr gaziyê ji dixwaze. Mîr tevî peyayên xwe tên ku keça wî ya yeka bi tenê miriye. Bersîs dibin ber dadê, cezayê kuştinê lê tê birrîn. Bersîs gazî dike rêberê xwe dibêje, te ev kambaxî anî bi serê min de. Ka çarekê peyda ke, ez naxwazim ji dunyê ret bibim, biçim:

“Ew ‘abidê bê dewlet e
Navê ji dunyayê rete
Vê xeberî bawer kete
Secde dibit ji rewdetê”

Şeytan derba xwe ya mezin li Bersîs dide, dibêje; ku tu ji min re secde bibî, ez daxwaza te bi cih bînim. Bersîs ruh pê şîrîn e, ji ber hezjêkirina dunyayê vê daxwaza Iblîs jî pêk tîne, li ber wî secde dibe. Şeytan bi carekê wî dihêle tenê û Bersîs tê kuştin. Zinakar, bikûj/qatil û muşrîk dibe. Iblîs tola xwe ji kurê Adem hildide.

Raberkirina Faust û Bersîs
Faust, kitêba Goethe ya navdar e. Nivîsandin û xelaskirina vê berhemê heta nêzî dawiya jiyê Goethe, kudandiye. Faust jî mîna Bersîsê Abid, çîrokeke gelêrî ye Goethe, ev çîrok ji nûve şîrove kiriye. Li ser têkiliya navbera Faust û Mephisto hatiye nivîsin. Heta gihîştiye Goethe gellek nivîskar û hunermandan ji nûve veguhtine. Lêbelê cidahiya Faust ya Goethê ew e ku Faust zora şeytên dibe. Mephisto dikeve xizmeta Faust. Faust mirovekî serkevtî ye, xwediyê vîneke xurt e. Mephisto, nikare zora wî bibe. Faust, dide pey hemû zewqê dunyayê lê tavil dibe xwediyê vîna/îradeya xwe û xwe ji Mephisto diparêzit. Goethe, berhema xwe di şiklê şanoyekê de bi nezm nivîsiye. Hîle û rewşên dunyayê, konetî û xerabiyê mirov yên ku bi rast qewimîne wek nimûne girtiye di berhema xwe de kiriye qerakterek û nivîsiye.
Çîroka Bersisê Abid, di 211 çarîna de hatiye behs kirin. Mîna hemû berhemên Feqî, ev jî bi nezm e û bi uslûbeke hikmetî û felsefî hatiye nivîsandin. Tevî ku sadebûn û vekirîbûn taybetiya zimanê Feqîyê Teyran e jî, di vê berhemê de zimanekî sembolîk veşartiye. Peyv û guhtinên wek navê Bersîs, keleha abidan ya zexm û asê, seraya mîrê bajêr, bedewtî û spehîtiya keça mîr, zewq û şadimanî hemû remz û sembol in.
Feqiyê Teyran berhema xwe di şehê guhtinê û guhdarî kirinê de girêdaye. Herçend teswîr bûyeran hebe jî zêde cih nagire. Bûyer girîngtir e di behsa Feqî de. Xwendina çîrokê û encama ku dê biê serê Bersîs û keça mîr, dikeve pêşiya awayê guhtinê. Xwendekar û guhdarvan ne li hêviya behskirineke xemilandî, bi rewş û araste ye. Sahneya ku tê pêş çavê xwendevan belengaziya Bersîs û hîlebazjiya Iblîs e.

Rêber, Bersîs ji Rê Derêxist
Çîroka Bersîs bi kambaxiyeke mezin diqede. Bersîs terka zewqên dunyayê tevan dike, di kunberekî de bi îxlas û dilê safî îbadetê dike. Şeytan tê wî ji rê derêdixe. Feqî dibêje kesê nede pey rêber, şêx û sultanekî ewê rê şaş bike. Lê di vê meseleyê de şêx û rêber, Bersîsê Abid dibe ser kufr û şîrkê. Iblîs di nimişê Şêxekî de nêzî Bersîs dibe. Iblîstiya xwe vedişêre. Tiştê Bersîs diweritîne ev hîlekarî bû.
Divê meriv çawa vê yekê şîrove bike? Dîndariya ku zanebûn, ilm û tefekkur tê de nebe, mihakeme, şubhe tê de nebe, ew dîndariyeke li rû ye. Kesê li ser dîndariyeke li rû, zû dixape û rêya xwe şaş dike. Seba ku nekeve rewşeke wisan xerab, divê li pey rêberekî bimeşe. Lê ew rêber kî ye, an çi ye. Goethê dibêje îradeya mirov têra xweparastinê heye. Lewra aqil alîkariya wî dike, îradeya wî diparêze. Rêber seba mirov hiş û aqil e. Ku Bersîs xwedî ilm û şiûr bûya, gava rêberê wî rêyeke nedirust nîşanî wî da, diviya qebûl nekiraya. Divê çîrokê de tiştê derdikeve holê, Iblîsê bi rengê sûfîtiyê hat misellet bû, Bersîs ji rê derêxist. Yan na Bersîs di rêyeke rast de bû.

Wek encam.
Mirov xwediyê îradeyê ye. Hêza darizandinê, muhakemekirinê, raberkirinê wesfê mirov in. Mirov xwediyê aqil e. Rast e aqil muhtacê rêber e. Lê yê ku rastî û nerastiyê ji hev cida dike, yê ku rêbertiyê pêwîst dibîne dîsa aqil e. Mirovekî biaqil, têgihîştî, serwext bi hêsanî nawerite, nakeve dava Iblîs an Mephisto. Feqî di şexsê Bersîs de mirov kêm dibîne. Lê Faust ê Goethe, wesfê mirovbûna xwe diparêze û xwe ji weritandina Mephisto rizgar dike. Di meseleya îdîaya Feqî de ku dibêje bê murşid/rêber nabe, nakokiyek heye. Sedema ji rêderketina Bersîs, “rêber” e. Ew di halê xwe de bû li ser rêya rast bû. Karê wî şev û roj xwendina Qur’anê, kirina nimêje û girtina rojiyê bû. Nexwe rêber çi lazim bû? Belê ev yek divê teslîm biêkirin: Tiştê li rû, tiştê bi zanebûn nebe, meqbûl nabe. Bersîs ibadeteke bê ilm û kitêb dikir, zû xapiya. Rêberekî şiyar yê alim û zanyar wî hebûya, Bersîs dibe ku neketiba şîrkê û jiyana xwe li ser nekiriba.

Kemançeya Roçild

AN­TON ÇE­XOV

(Werger)

Nav­çe­ye­ke ji gun­de­kî jî ber­bat­tir bû. Ehlên lê di­ji­yan he­man he­man bi te­nê mi­ro­vên pîr bûn. Çendî hemû pîr bûn jî hin­gî dereng di­mi­rin me­riv jê pirr aciz di­bû. Pê­wîs­ti­ya nex­weş­xa­neyê û zin­da­nê ji ta­bû­tan pirr kêm bû. Axir rew­şa kar, ki­rêt bû. Ya­kov Îva­nov, ku ta­bût­çî­tî li na­vên­da ba­ja­re­kî ki­ri­ba­ya bel­kî he­ta nu­ha bi­ba­ya xwe­di­yê xa­ni­ye­kî jî. Jê re Ya­kov Mar­te­vîç, di­ha­te go­tin lê li vê nav­çe­yê hew jê re di­go­tin Ya­kov û qut di­bir­rîn. Lê­he­ma li der­ve, ka bê ji çi se­de­mê bû, bi na­vê Bron­za bang wî di­ki­rin. Ew jî mî­na gun­di­ye­kî re­ben, di qu­lû­be­ke bi­çûk û wê­ran de, di se­fa­le­tê de di­ji­yi­ya. Qu­lû­be ode­yek wê te­nê he­bû. Ew û ji­na xwe Mar­fa û fi­ri­ne­ke bi­çûk û qer­yo­le­ye­kî ji bo du ke­san û ta­bû­tên wî û dez­geh û alav ma­lav he­mû di vê ode­ka bi­çûk de di­man.

Ya­kov, ta­bû­tên baş û sax­lem çê­di­kir. Ta­bû­tên gun­di­yan, ên es­na­fan li gor bej­na xwe çê­di­kir. He­ta nu­ha ca­re­kê bi te­nê jî tê de şaş ne­bi­bû. Lew­ra te­vî ku ew hef­tê­sa­lî bû jî, he­ta nu­ha li ti de­rê, zin­da­nê de jî, ke­sê jê di­rêj­tir û sax­lem­tir ti­ne­bû. Ji mi­ro­vên esîl­za­de û ji ji­nan re li gor bej­na wan ta­bût çê­di­kir. Ji bo­na vî ka­rî ji gaze­ke (ar­şi­ne­ke) he­si­nî îs­tî­fa­de di­kir. Spa­rî­şa ta­bû­tên za­ro­kan, bi naz û bi li­ber­ge­rîn an­cax qe­bûl di­kir. Ji bo van ta­bû­tana, ne pî­va­na bej­nê dis­tend ne jî se­rê xwe li ser di­êşand, bi ser de ga­va ku heq­des­tê xwe dis­tend jî wi­sa di­got:

— Bi ras­tî, kê­fa min qet ji van kar ma­rên hû­rik mû­rik re na­yê.

Ji xey­nî vî ze­ne­etê wî, ke­man­jeni­ya wî jî hindikek pare jê re ta­nî. Li nav­çe­yê di dî­la­nan de, di or­kest­ra­ya ci­hû­yan a ku bi pir­ra­nî Moy­sey Îl­yîç Şah­kes bi­rê­ve­bi­ri­ya wê di­kir, ke­ma­n di­jenî. Şah­kes ji ke­da wî nî­vê pirrtir hiltanî. Ya­kov, ke­man­jene­kî rind bû, ne­ma­ze ji ber ku stra­nên ge­lê Rûs pirr xwe­ş dijenî, Şah­kes, ro­jê pên­cî ka­pîk di­da­yê û wî ta­nî or­kest­ra­yê, bex­şî­şên ku ji mê­va­nan di­ha­te si­ten­din jî ne­tê bû… Bron­za, ga­va li şûna xwe ya nav or­kest­ra­yê rû­di­nişt, pê­şî xwêh­di­da û sor di­bû. Ger­mo­xeke ku mi­rov bê­hiş di­xist der­dor di­girt, bêh­na sî­rê ku mi­rov di­xe­wi­rand di­hat bê­vi­la me­riv û ke­man di­na­li­ya, li ber gu­hê wî yî ras­tê xir­rî­nî bi kontr­ba­sê di­ket û li hê­la çe­pê jî bi­lûr dig­ri­ya. Yê ku li bi­lû­rê di­xist, çi­fi­te­kî ze­îf û por­sor bû. Da­ma­rên şîn û sor li ser rû­yê wî mî­na to­re­kê ve­da­bûn. Paş­na­vê wî, na­vê zen­gî­nê meş­hûr ê Ro­çild bû. Ev çi­fi­tê men­de­bûr, kî­jan stra­na reqs û dî­la­nê bû­ya jî, di­ka­rî­bû bi me­qa­me­kî hu­zun­dar lê­xistaya. Di di­lê Ya­kov de, ni­za­nim ji ber çi, him bi him gir­rê çi­fi­tan û ne­ma­ze jî ê Ro­çild gûrtir di­bû, ew jar û bê­qî­met di­dît. Dix­west ku bi Ro­çild re hêrs bi­be û jê re di­jûn û si­xê­fan bi­de, jix­we ro­je­kê hin­dik ma­bû ku lêxistaya. Ji lo­ma, di­lê Ro­çild ma û bi xeyd go­ti­bû:

— Eger min qed­rê jê­ha­ti­bû­na te ne­gir­ti­ba­ya, nu­ha zû­de min tu ji pen­ce­rê avê­ti­bû xwa­rê.

Wi­sa go­ti­bû û di pey re dest bi grî ki­ri­bû. Ji ber vê ci­ra Bron­za, her car wî ne­ta­nîn or­kest­ra­yê. Lê­he­ma ca­ra ku ye­kî ci­hû pey­da ne­ba­ya û pirr mec­bûr bi­ma­na bang wî di­ki­rin.

Ya­kov, ti­mî bê­kêf û bê­aram bû. Ber­de­wam xwe di­xist xi­sa­rên me­zin. Wek nimûnê, xe­bata ro­ja ba­za­rê (yek­şe­mê) û ro­ja yor­tu­yê gu­neh di­jmart. Ro­ja du­şe­mê jî bê­yom bû. Werê we­rê, sa­lê dused ro­jî mi­rov bê­yî di­lê xwe, des­tên xwe di­xist bin çen­gên xwe û rû­di­nişt. Êê, ma xi­sar ji vê me­zin­tir he­ye? Eger li ba­jêr hi­ne­kan dî­la­nek bê­yî saz bi­ki­ra­na, an eger Şah­kes bang wî ne­ki­ra­ya, ew jî xi­sa­rek bû. Ami­rê pu­li­san, ev du sal in ku nex­weş bû, roj bi roj jî xe­rab­tir di­bû. Ya­kov, bê­he­dan li ben­de bû ku amir bim­re. Lê­he­ma ew jî, ji bo­na te­da­wi­yê çû na­ven­da ba­jêr û li wira mir. Ji ber vê, bi kê­ma­nî ew bi deh rub­le­yî xe­si­rî. Lew­ra ka­rî­bû ta­bû­tek cî­la­ki­rî û bi­ha çê­ki­ra­ya. Ne­ma­ze êva­ran sewa vê xi­sa­rê di­po­ni­jî û xem­gîn di­bû. Ke­ma­na xwe da­ta­nî cem xwe û ga­va ku tiş­te­kî ber­ra­da­yî di­ha­te bî­ra wî, te­lên wê di­jenî. Ke­ma­nê di re­şa­yi­yê de di­kir xîz­xîz û bi vî awa­yî piç­ekî bêh­na wî di­hat ber wî.

Sa­la çû, di şe­şê me­ha gu­la­nê de Mar­fa, ji niş­ka ve nex­weş ket. Ji­ni­ka pîr bi zorê bêh­na xwe di­da û dis­tend. Pirr av ve­dix­war û ga­va di­me­şi­ya jî di­he­ji­ya. Dî­sa jî se­rê si­bê so­be da­da û çû av jî anî. Êva­rî ket nav ni­vî­na. Ya­kov, ro­jê pê de ke­ma­n jenî. Ga­va ku ta­ri­yê xwe ber­da rû­yê ze­mîn, ra­hişt def­te­ra xwe yî ku xi­sa­rên xwe lê di­ni­vî­sand û bi can­gi­ra­nî xi­sa­rên sa­lanî he­si­band. Te­va­hi­ya he­sêb ew wer­ê aciz kir ku def­ter avêt er­dê û xwe têr li ser wê hel­ku­tand. Da­wî def­ter ji er­dê hi­la­nî û çend bêh­nên kûr ji nav û cî­ge­ra xwe ki­şand û car­din noq î nav he­sêb bû û xwe di nav de wen­da kir. Rû­yê wî sor bi­bû û di nav xwêh­da­nê de ma­bû. Ji xwe re wi­sa di­po­ni­jî: Eger wî ev he­zar rub­le­yê ku wen­da ki­ri­bû da­ba­ya ban­qê, bi kê­ma­nî wê sa­lê çil rub­le fa­îz anî­baya. Nax­we ev çil rub­le­yên ku wê bi­ha­ta­na jî wen­da ki­ri­bû. Axir, wî ji kî­jan hê­lê ve lê di­ni­herî xi­sar û hey xi­sar bû… Mar­fa ji niş­ka­ve deng da û got:

— Ya­kov! ezê bim­rim.

Ya­kov, li ji­na xwe ni­he­rî. Rû­yê wê ji ber ta­yê sor bi­bû û kam­ra­ni­yek lê be­lav bi­bû. Bron­za hin­gî aşî­na­yê rû­yê wê yî çil­mi­sî, şer­mo­kî û bed­bî­nî bû ve­ci­ni­qî. Erê rast jî wê ji­na wî bim­ra­ya, ji ber ku wê ji qu­lû­bê, ji ta­bû­tan û ji Ya­kov bi dûr­ke­ta­ya û cardin qet ve­ne­ge­ri­ya­ya kam­ran bû. Nex­we­şê, ciq li zi­kê xê­nî di­ni­he­rî û lê­vên xwe di­li­vand. Kam­ra­nî li rû­yê wê di­ha­te dî­tin. Te di­got qey mi­ri­nê, wê mi­ri­na ku riz­gar­ge­rê wê bû, di­dît û mir­re­mir­ra wê pê re di­pe­yi­vî.

Êdî ber­ban­gê roh­nî ki­ri­bû. Ji pen­ce­rê so­rî­ti­ya wê di­xu­ya. Ya­kov ga­va ku li ji­na xwe ni­he­rî, ji niş­ka­ve ha­te bî­ra wî ku di ji­ya­na xwe de ca­re­kê bi te­nê jî dilê ji­na xwe x­weş ne­ki­ri­bû û di­lê wî pê ne­êşi­ya­bû. Bîr ne­anî­bû ku ca­re­kê jê re şerpakê bi­ki­re, an ga­va ku ji dî­la­nan ve­di­ge­ri­ya, hi­nek şê­rî­na­yî bî­ne. Hew bi ser wê de ki­ri­bû birre birr û qê­rîn û ji bo­na ku di­xe­si­rî des­tên xwe di­şi­dand û bi ser wê de di­çû. A rast ca­re­kê bi te­nê jî li wê ne­xis­ti­bû, lê­be­lê car­din jî ew di­tir­sand. Ji­nik, li hem­ber hemû pey­vên wî, wek ke­vir hişk di­bû. Erê, ji ber ku mes­ref zê­de di­bû, ve­xa­ri­na ça­yê li wê qe­de­xe bû, be­lan­ga­zê hew ava germ ve­dix­war. Ya­kov, nu­ha tê­gi­hi­ya ku rû­yê ji­na wî çi­ma wer kam­ran e, di hey­re­tê de ma.

Ga­va ku bû si­beh, hes­pek ji cî­ra­nê xwe stend û Mar­fa bir nex­weş­xa­nê. Di hun­dir de nex­weş hin­dik bûn, lo­ma pirr li ben­de do­ra xwe ne­man, hew bi­qa­sî sê saetan… Ga­va ke­te hun­dir, bi kam­ra­ni­ye­ke me­zin dît ku ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê Mak­sîm Nî­ko­la­yiç, ji dêv­la dok­to­rê ku nex­weş ke­ti­bû, li nex­we­şan di­ni­he­re. Me­ri­ve­kî pîr bû, li nav­çeyê ji bo wî di­go­tin; a vex­wa­ri­nê erê ve­dix­we û lê­da­nê jî di­ke, lê­he­ma ji dok­tor jî za­na­tir e.

Ya­kov, ga­va ji­na xwe xis­te mu­aye­ne­xa­nê got:

— Xwe­dê em­rê di­rêj bi­de te be­gê min. Ji ber ku em te bi van kar ma­rên hû­rik meş­xûl di­kin, me bi­bex­şî­ne Mak­sîm Nî­ko­la­yiç. Ez çib­kim, a min nex­weş ket. Te dît çawa nego­ti­ne, tu bi­ke ne­ke he­va­la ji­ya­nê ye, bi­bex­şî­ne…

Ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê meh­dê xwe tirş kir û des­tê xwe di cê­nî­ka xwe yî di­rêj de da û mu­aye­ne­ki­ri­na ji­ni­ka pîr ku­dand. Ji­ni­kê jî be­de­na xwe yî ze­îf xûz ki­ri­bû û li ser ta­bû­rê rû­niş­ti­bû. Ga­va ji kê­le­kê ve me­riv lê di­ni­he­rî, bê­vi­la wê yî tû­jik û de­vê wê yî ji hev­çû­yî çi­vî­ke­kî ku avê ve­dix­we di­anî bî­ra me­riv.

Ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê hê­dî hê­dî got:

— Himmm, erê, -bêh­nek ki­şand- ze­kem, bel­kî jî ta be. Vê dorê li nav­çe tî­fo he­ye. Me­riv çi bê­je? Di­vê me­riv şik­rê bi­ke, tê­ra xwe ji­yi­ya ye… Çend sa­lî ye?

— Di­ke bi­gi­hê­je hef­tê­yî, Mak­sîm Nî­ko­la­yiç.

— Êh, ba­lo rind e, jinkê tê­ra xwe ji­yi­yaye. Di­vê mi­rov bi­za­ni­be bi­mi­re jî.

Ya­kov, bi ne­za­ket ke­ni­ya:

— Te pirr rast got, Mak­sîm Nî­ko­la­yiç. Ji bo qen­ci­ya te, em ji dil û can spa­siya te di­kin. Lê he­ke tu des­tû­rê bi­de min ez dix­wa­zim bi­bê­jim ku her kê­zik dix­wa­ze bi­ji­ye.

Ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê, mîna ku mi­rin an ma­na pî­rê di des­tê wî de be, got:

— Ma mi­rov çi nax­wa­zin. Bi­ni­here ezî­zê min, pa­çe­kî şil dey­ne ser eni­ya wê û ji vê to­zê, ro­jê du ca­ran bi­di­yê. De hay­dê, oxir be, bon­jur.

Ya­kov, ji rû­yê ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê tê­gi­hiş­ti­bû ku rewş ki­rêt e û ti toz feydê na­de Mar­fa. Êdî ji wî re tiş­te­kî eş­ke­re bû ku di nê­zîk de, he­ke ne îro be jî si­be wê Mar­fa bi­mi­re. Des­tê xwe hê­dî da enîş­ka ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê, ça­vên xwe girt û ve­kir û bi den­ge­kî ke­tî got:

— Mak­sîm Nî­ko­la­yîç, te yê ca­re­kê wê şû­şe ki­ri­ba­ya.

— Wext nîn e ezî­zê min, wext nîn e, ji­na xwe bi­be, de si­yar­be li ere­be­ya xwe û he­re. Oxir be.

Ya­kov bi la­va­yi­yê got:

— Li me we­re mer­he­me­tê, ma wê çi bi­be. Tu çê­tir di­za­nî, lê­be­lê he­ke mî­da wê bi­êşi­ya­ya, he­ke na­va wê de nex­we­şi­ye­ke din he­bû­ya, wê ça­xê toz yan dem­le tê­te dan. Lê­be­lê wê ser­ma xwa­ri­ye. Ga­va wer­ê be, di­vê xwîn jê we­re gir­tin, Mak­sîm Nî­ko­la­yiç.

Ma­mû­rê ten­du­rus­ti­yê bang nex­we­şe­kî din ki­ri­bû jî, la­wi­kek û ji­ne­ke gun­dî ke­ti­bûn hun­dir. Ma­mûr bi mi­rû­zî ji Ya­kov re got:

— De he­re, bes li ser min bi­ke sî­dan.

— He­ma te ze­lû gir­ti­ba­ya? Mi­nê he­ta mi­ri­nê dua ji te ­re ki­ri­ba­ya.

Ya­kov jî hêrs bi­bû, ji se­r he­ta lin­gê xwe sor bi­bû. Lê­be­lê de­vê xwe ve­ne­kir û bi des­tê ji­na xwe girt û wê ji odê der­xist. Hew ga­va ku li ere­ba xwe si­yar­bû, ve­ge­ri­ya, tûj tûj û bi qerf li nex­weş­xa­nê ni­hê­rî. Got:

— Bir­rek ar­tîst ha­ti­ne vira zeft kiri­ne, zen­gî­nan şû­şe di­kin, lê ji fe­qî­ran re ze­lû­gir­ti­nê jî na­kin. Gi­dî men­de­bûr­no!

Ga­va ku gi­hîş­tin ma­lê û ke­tin hun­dir, Mar­fa qe­de­rê deh de­qî­qan xwe bi so­bê girt û şi­pi­ya­yî ma ra­wes­ti­yayî. Wê wi­sa hîs di­kir ku eger ew pal­de, Ya­kov wê dî­sa beh­sa xi­sa­ran bi­ki­ra­ya û wê bigo­ta­ya ez nax­wa­zim bi­xe­bi­tim û wê dî­sa pê de ra­ba­ya. Ya­kov bi can­gi­ra­nî li wê di­ni­he­rî û di­hi­zi­rî, si­be ro­ja Ya­ho­yê Ha­wa­rî bû, du­sib ro­ja Nî­ko­la­yê ku mû­cî­ze nî­şan da­bû, sê­sib ro­ja yek­şe­mê bû, çar­sib jî ro­ja du­şe­ma bê­oxir bû. Wer xwi­ya di­bû ku wê çar ro­jan ne­xe­bi­ti­ya­ya. Mar­fa jî bel­kî ji van her çar ro­jan ye­kê de bi­mi­ra­ya. Eger wi­sa be, di­vi­ya ji îro de jê re ta­bû­te­kê çê­bi­ke. Ra­hişt ar­şi­na he­si­nî û çû wê pî­vand. Ji­nikê da­wi­yê pal­da. Ya­kov jî îs­tew­roz kir û dest bi ta­bû­tê kir.

Ga­va ku ka­rê wî qe­di­ya, Bron­za ber­çav­ka xwe da ber ça­vên xwe û li def­te­ra he­sêb ev go­ti­na­na ni­vî­sand: “Ji bo­na Mar­fa Îva­nov­na ta­bû­tek, du rub­le û çil ka­pîk.”

Di pey re ke­se­rek hi­la­nî. Ji­ni­ka pîr, ça­vên wê ti­mî gir­tî bû û bê­deng pal­da­yîbû. Êva­rî, ga­va ku ta­rî ke­te er­dê, ji niş­kave bang Bron­za kir û bi şa­hî jê re got:

— Tê bî­ra te Ya­kov, pen­cî sal be­rê Xwe­dê za­ro­ke­ke por­zer da­bû me. Wê de­mê ez û tu li re­xê çem li bin da­ra bi­yê rû­di­niş­tin û me stran di­go­tin. —Bi di­lê­şî bi­şi­rî û pey­va xwe ku­dan— Mir, ke­ça be­len­gaz.

Ya­kov, hi­zi­rî, lê­he­ma ne zo­rak ha­te bî­ra wî, ne jî da­rê bi­yê. Got:

— Tu xe­ya­lan di­bî­nî

Pa­paz hat, me­ra­sî­ma nan û şerabê û rûn­ki­ri­nê pêk anî. Da­wî Mar­fa çend tiş­tên ku ne­di­hat fehm­ki­rin got û ber des­tê si­be­hê jî mir.

Ji­nên pîr ên cî­ran Mar­fa şuş­tin, wê kinc ki­rin û xis­tin ta­bû­tê. Ya­kov ji bo­na ku pareyan ne­de zan­goç, wî bi xwe dua xwen­d. Yê li ber goristanê he­va­lê wî bû, pareyên go­rê jî ne­da. Çar gun­dî ta­bût he­ta go­rê hil­gir­tin, lê ne ji bo pareyan, sewa hur­me­ta mi­rî. Li pey ce­na­ze ji­nên pîr, par­sek, ke­sên dî­nik di­me­şi­yan, mi­ro­vên li ser rê dîn­da­ra­ne îs­tew­roz di­ki­rin. Ya­kov, sewa he­mû tişt li gor ku di­vi­ya bi­bû­na pêk di­ha­tin, kam­ran bû. Ev kar hem er­zan bû, hem jî tiş­tek ne­di­gi­hand ti ke­sî. Ji Mar­fa ca­rek di­nê jî xa­tir xwest, ga­va ku des­tê xwe da­nî ser ta­bû­tê wi­sa hi­zi­rî: “Ka­re­kî baş e!”

Lê ga­va ku ji ser me­zel ve­ge­ri­ya ma­lê, şî­ne­ke me­zin ke­te di­lê wî. Xwe bê­kêf di­dît. Bi zo­rê hilm di­ki­şand û na­va wî di­şe­wi­tî. Lin­gên wî di­qu­ri­fîn û xwe tî di­dît. Tiş­tin di­ha­tin bî­ra wî. Dî­sa hi­zi­rî ku wî he­ta da­wi­ya te­me­nê wê ti ca­rî şefe­qet û mer­he­met li Mar­fa ne­ki­ri­bû. Bi zimanan hê­san e, di hun­dir vê qu­lû­be­yê de pen­cî û du sal… û he­ma bi­la ca­re­kê jî ba­ya tê bi­go­ta qey kû­çikek an pi­sî­kek bû ew, ti ca­rî şe­fe­qet lê ne­ki­ri­bû. Mar­fa, her roj ti­fik da­di­da, xwa­rin di­pê­jand, av di­ki­şand, êzîng hûr di­kir û bi wî re di nav ni­vî­ne­kî de ra­di­za. Ga­va ji dî­la­nan serx­weş ve­di­ge­ri­ya ma­lê, her carê ke­ma­nçeya wî mîna tiş­te­kî pî­roz be bi dî­wêr ve da­dil­qand û wî li nav ni­vî­nê wî ra­di­zand. Ev ka­ra­na he­mû bê­his, bi tirs û bi şe­fe­qet di­kir.

Di wê gavê de Ro­çild bi bi­şi­rîn berve Ya­kov di­hat, got:

— Ez li te di­ge­ri­yam, apê min î de­lal, Mo­îsey Îl­yîç si­la­van di­ke. Dix­wa­ze ku tu der­hal he­re cem wî.

Ya­kov, wex­tê wî ne­bû ku pê meş­xûl bi­be. Wî dix­west big­rî. Got:

— Min re­het bi­hê­le! Hêdî dest bi me­şê kir.

Ro­çild re­vi­ya pê­şi­ya wî û bi tirs jê re got:

— Ma we­rê di­be? Da­wi­yê wê Mo­îsey Îl­yîç bi­xe­yi­de. Go­tin bi­la der­ha­lê we­re.

Ya­kov, ji hel­ke­hel­ka çi­fit û mi­çî­na ça­vên wî û ji zî­wa­na ser rû­yê wî er­jen­gî girt. Ça­kê­tê wî yê kesk ê bi pî­ne­yên reş­be­lek, be­de­na wî yî ze­îf û di­rêj bi wî pirr er­jeng di­hat.

Ya­kov, bi qê­rîn got:

— Sî­ro, tu çi da’­wê li min di­kî? De stû­yê xwe biş­kî­ne û he­re ji vira!

Ê ci­hû jî xe­yi­dî û qê­ri­ya:

— Fer­mo bi xwe­şi­kî bi­pe­yi­ve, ya na ezê te di ser çî­tê re ba­vê­jim!

Ya­kov, bi hu­mînî got:

— Bi­ce­hi­me ji ber ça­vên min, kul­mên xwe şi­dand û bi ser wî de çû. Înel­lah ji van çifitan.

Roçild, ji tir­sa hişk bibû û qur­nisîbû. Weke ku xwe ji kul­man biparêze, des­tê xwe di ser serê xwe re dibir û tanî. Dawî rabû û heta jê hat dest bi bezê kir. Gava dibeziya, çin­dik dida xwe, dest û zen­dên xwe li ba dikir. Meriv didît ku bedena wî yî zeîf û dirêj çawa dihejiya. Kêfa zarokan pê hat, wan jî dan pey wî û gotin: “Çifito! çifito!” Kûçikan jî reyand û berdan pey wî. Yekî, bi den­gekî bilind kenek kir û fîkand, kûçik bêh­tir sor bûn û îcar hemûyan pev re reyiyan. Den­gekî hêdî û bi jan hate bihîs­tin, qey kûçikekî bi Roçild gir­tibû.

Yakov, li nav mêr­gê geriya, dûv re der­ket kêleka bajêr… Cihê ku çavên wî didît diçûyê. Zarok diqêriyan, digotin: “Bron­za tê, Bron­za tê” Vaye robar… Li vira wîjewîja çivîkên bataxê û waqewaqa or­dekan e. Rojê meriv dibirijand. Av wisa diçirisî ku gava lê dihate niherîn çav jê diêşiyan. Yakov, di xaçirêka ber qiraxa robar re dibihurî. Dît ku ji hemamê jinikek hinarikên rûyê wê sor bibûn der­tê. Di hun­dirê xwe de got: “Uff, çiqasi qelew e, loo”. Li kêleka hemamê zarokan goşt davêtin avê û kev­jal digir­tin. Gava ku çavê wan pê ket, giş­tikan bi girr gotin: “Bron­za, Bron­za!” Vaye dara biyê ya xwediya kor­ta mezin û vane hêlînên qijal­kan li ser wê ne… Ji niş­kave ew der­gûşa por­zer a ku Mar­fa qal kir­bû û ew dara biyê, yek bi yek li ber çavên wî xwiyabûn. Vaye ew bî ey­nî ev bî ye, hêşîn, bêdeng û bi keder… Belen­gazê çiqasî pîr bûye.

Li bin biyê rûnişt û kete nav xeyalan. Berê li şûna vê mêr­ga ku nuha di bin avê de maye, daris­tana narawanê hebû. Li ser vî çiyayê ku hê jî li vî asoyî li ser lin­ga ye, daris­tan­kek çamê, hêşîn hêşîn xwanê dikir. Di robar re bar­jen (gemiyên bar) diçûn û dihatin. Lêhema her tişt ripîrast e nuha. Li rexê wiyalî narawanek mîna keçeke ciwan û bedew hebû. Di robar de jî hew qaz û or­dek hebûn. Meriv bawer nake ku heyamekî bar­jen di vi re diçûn û dihatin. Ez wisan bawer im ku qaz jî ji berê hin­dik­tir in. Yakov, çavên xwe girt, di xeyala wî de keriyên qazên spî pêr­gî hev hatin û ji hev bihûrîn.

Di hun­dirê vî çil-pên­cî salên dawî de tu bêje carekê jî nehatibû ber vî robarî. Nizanîbû çima. De îcar ev robar ne wisa biçûk bû, têra xwe mezin û hêja bû. Şêl­te (dal­yan) tê de dihatin vedan û masiyên ku dihate gir­tin jî difi­rotin mamûran û ticaran û xwed­yê bufeya stes­yonê. Meriv dikaribû pareyên wi têxe ban­qê. Bi qeyikan ji malekê meriv diçû mala dinê û meriv dikarîbû keman­çe bijeniya, xel­kê jî pere didan meriv. Mum­kun e ku car­din bar­jenan bixebitînin. Ev kar ji tabût­çîtiyê bi kar­tir bû. Bi kêmanî, meriv dikarîbû qazan xwedî bike û ser­jêke û zivis­tanî wan bişîne Mos­kovê. Perîkên wan tenê salê deh rûb­le tanîn. Lêhema ew fir­setana hemû ji dest ber­dabû û yek ji wan jî nekiribû. Hey wax, çi xisar, çi xisar! Heke giş­tik tev de kiribaya; him masî gir­tibaya, him keman­çe jenyaya, him bar­jen xebitan­daya û him jî qaz xwedî kiribaya, wê çi ser­miyanekî mezin çêbibûya. Lêhema di xew­na xwe de jî ev karana nekiribû. Jiyan, kêra ti tiş­tî nehatibû, vik î vala bihurîbû û dest wî de ti tişt nemabû. Gava vedigeriya pişt xwe, ji xisarê pêv­tir ti tişt nedidît. Xisarên werê mezin ku gava meriv li wan dihizirî mûyên canê meriv dibûn weke sitiriyan. Gelo çima meriv nikarîbû xisar nekiraya û bijiyaya? Ez ji we dipir­sim, daris­tana narawanê, ew daris­tan­ka çamê ji bo çi hatine bir­rîn? Ji bo çi ev keriyana ser­ber­dayî digerin? Ji bo çi mirov her carê tiş­tê ku gereke bikin nakin, lê tiş­tê ku gereke nekin dikin? Çima Yakov, timî sixêf û dijûn kiribû, wajewaj û birre birr kiribû, bi kul­mên xwe çavên xel­kê tir­san­dibû, dilê jina xwe hiş­tibû û bîstikek berê bêsûc û bêguneh ew çifita tir­sand û dilê wî şikand. Ya rast, ev tiş­tana xisarên gelekî mezin in! Eger kîn û bexîl­tî di nav­bera mirovan de nebûya wê faydeyên mezin ji hev bidiyana.

Êvarê û wê şevê pê de timî li wê der­gûşê, li dara biyê, li masiyan, li qazên ser­jêkirî, li Mar­fa ya ku ji kêlekê ve weke çivîkekî ku avê vedix­we dixuya, li rûyê Roçild ê çil­misî û belen­gaz hizirî, ji her hêlê ve hinek rû nêzîkî wî dibûn û mirremir­ra wan bû beh­sa xisarê dikirin. Di nav nivînê xwe de zivirî viyalî û wiyalî, ji bona ku keman­çeyê bijene, çar pênc caran rabû.

Sibehê, xwe rind şidand û rabû ser xwe, çû nex­weş­xanê cem Mak­sîm Nîkolayiç, dîsa şîreta ku paçikekî şil dey­ne ser eniya xwe lê kir, hinek toz dayê. Yakov ji şik­lê rûyê wî têgihiya ku rewş kirêt e, êdî ti der­man bikêr nayên. Gava hat malê, hizirî ku di mirinê de hew yek fêde heye. Ne dê xwarin bix­waraya, ne vex­warin, ne bac û ne jî hiş­tina dilê kesekî… Gava meriv bihesiban­da, ji ber ku mirov ne salekê, ne du salan, bi hezaran sal wê di mezel de bimaya, qezen­ceke mezin kom î ser hev dibû. Man xisarê, mirin qezen­cê tîne ji mirov re. Erê, ev tiş­tana rast in, lê janê didin mirov û dilê mirov diêşînin. Çima sazûmaneke wisa ecêb heye, li ser rûkê ger­dûnê, jiyana ku hew carekê dikeve dest, çima wisa ber­hewa dibuhure?

Bawer nedikir ku wê bimire. Hew gava ku keman­çeya xwe li malê dît, janê da dilê wî û xem­gîn bû. Mirov nikare keman­çeya xwe bi xwe bibe gorê, ewê nuha yetam bimîne. Tiş­tê ku hatibû serê daris­tana narawanê û daris­tan­ka çamê, dê bihata serê wî jî. Li vê ger­dûnê her tişt wen­da dibin û dê wen­da bibin jî. Yakov, ji qulûbeyê der­ket û li ser derazîna derî rûnişt. Keman­çeya xwe danî ser sîn­ga xwe û pê ve eciqand, li jiyana xwe yî tije xisar hizirî û dest bi jenana wê kir. Nizanîbû ka çi dibêje, lêhema pirr bi şewat, pirr bi xem­gînî dijenand. Hês­tirên wî, ji ser dêmên wî diherikîn xwarê. Her ku dihizirî xem­gîn­tir keman­çe jenand. Çen­gela derî, çend caran kire reqereq. Roçild li deriyê hew­şê de xwuya bû. Bi cesaret hate ta nîvê hew­şê. Gava ku Yakov dît ji niş­kave rawes­tiya û qur­nisî… Dibe ku ji tir­sa be, weke ku dix­west li saetê bipir­se, tiliyên xwe lebitand û bi des­tê xwe hinek hereket kir.

Yakov, bi tiliya xwe jê re nîşan kir, bang î wî kir û bi zimanekî şêrîn jê re got:

— Were nêzîk ruhê min, were nêzîk.

Roçil­dê ku bi tirs û guman lê diniherî, nêzîkî wî bû û çend gava dûrî wî rawes­tiya. Gava ku xwe ber­da xwarê, got:

— Bextê de me tê li min mexe. Moy­sey Îl­yîç car­din ez şan­dim, got metir­se, here ji Yakov re bêje ku bêyî te qet nabe. Roja çar­şemê dîlan heye. Erê, mîr­ze Şapalov keça xwe dide merivekî rind… Yê cihû, çavek jê re kir û gotina xwe wisa qedand:

— Dîlan jî ewê zen­gîn be haa!..

Yakov, bi zorê hil­mek kişand û got:

— Ez nikarim bêm, ez nex­weşim birê min.

Dûv re dîsa dest bi keman­çeya xwe kir, ji çavên wî hês­tir bi ser keman­çeyê de dirijiyan. Roçild, des­tên xwe li ser dilê xwe girêdabû û kêleka wî li Yakov û qenc lê guh­dar dikir. Ew tirs û behîtina ku li rûyê wî hebû, hêdî hêdî vedigeriya kul û kederê. Tê bigota qey kam­ranî janê dide wî, çavên xwe girt, got: “Waxx!”. Hês­tirên wî, hêdî hêdî bi ser dêm û çakêtê wî yê kesk de diherikîn.

Dûv re Yakov, wê rojê heta êvarî pal­da, kete nav kederan. Êvarî gava ku papaz gunehên wî der­xist, jê pir­sî, got ti gunehên te yên din ên ku bête bîra te, an neyên bîra te hene? Yakov ji nuh de hizirî û bîr û hişê xwe tev­da, bi tenê rûyê Mar­fa ya reben, wê qêrîna yê cihû, dema ku kûçik pê gir­tibû, hate bîra wî. Bi den­gekî niz­mik got:

— Keman­çeya min bidin Roçild.

Papaz got:

— Bila be.

Nuha li nav­çeyê, her kes ji hev dipir­sin, dibêjin: “Roçild, ev keman­çeya wisa rind ji kûderê pey­da kiriye? Gelo kir­rîye? Diziye? An rehîn ketiye des­tê wî? Roçild ji zû de dev ji bilûrê ber­dabû, nuha bi tenê keman­çe dijeniya. Ew den­gê bi şewat ku berê ji bilûrê der­tanî, nuha ji keman­çeya xwe der­tanî. Ew bes­teya ku Yakov li ser derazîn­ka derî jeniyabû gava ku wî jî ceriband ku bijene, den­gekî wisa matem­dar, wisa bi xem­ginî der­diket ku guh­dar hemû dig­riyan. Wî jî çavên xwe digirt û digot: “Waxx!” Ev strana nû, li nava nav­çeyê wisa hate hez­kirin ku tucaran, mamûran timî Roçild dawet dikirin û ew stiran pênc caran, deh caran pê didane jenandin.

(Ev çîrok di kovarê Nûbiharê de hatiye weşandin)

Pêşan û Pêşangeh

Ziman heyînekî zindî ye. Roj bi roj zêde dibe, fireh dibe. Li gora kar û xebat û pêwistiya mirovan, ziman ji nûve xwe ava dike. Nûkirin, firehkirin, avakirin nemazetiya zindîbûna ziman e.
Zimanê Kurdî di barê nivîsandinê de serpêhatiya wî kevn nihi. Pêdivî û hewcetiya wî bi peyvan zehf e. Ji vê bûnê, gellek peyvên nû tevlî zimên dibin. Lê mixabin gellek caran peyvên nû, şaş tên danîn. Yek ji vana peyva “pêşangeh” e. Ev peyva ku jiyê/umrê wê ciwan e, di qalibekî şaş de tê bikaranîn.
‘Pêşangeh’ mîna peyvên ‘seyrangeh’, ‘dergeh’, ‘îqametgeh’, ‘mêrgeh’, ‘qedemgeh’ nav e. Lê di nivîsariya îro de mîna kiryar/lêker tê bikaranîn. Çawa ku van peyvana nav in, û naçêbin wek fiîlê bêne gotin an nivîsandin, pêşangeh jî nav e û divê wek fiîl/kiryarê neyê bikaranîn.

Tehlîlkirina “pêşangeh”
“Pêşangeh” peyveke hevedudanî/murekeb e. Bi du awayan meriv dikare bifesilîne:
1- Yan bi awayê pê (bi wî/wê) + şan + geh. Ev parçeyana jî her yek mehne û karekî wan heye:
Pê: Sivikbûna daçeka “bi” û “wî/wê” ye. (Pê re here. Bi wî/wê re here.).
Şan: îşaret, raber, rêdan, nîşan e.
Geh: Cih, mekan, şûn e.
2- Yan jî bi awayê pêş+şan+ geh. Ku bi vî awayî be “peşşangeh” sivikbûye, bûye “pêşangeh”.
Pêş: rengdêr/sifet e.
Şan: kiryar/fiîl e.
Geh: navê cih/şûnê ye.
Ev herdu awa jî dibe ku rast be. Li gora van herdu şiklên fesilandinê jî “pêşangeh” tê mehneya: Cihê an mekanê an jî salona nîşandanê.
Bo nimûneyê:
– Pêşangeha nîgaran: Şûna ku nîgar/resm lê tê raxistin ku mirov temaşe bikin.
– Pêşangeha xalîçe/mehfîran: Şûn an cihê ku mehfîr û xalîçê tên raxistin sewa nîşandan û temaşekirinê.
– Pêşangeha zanîngehê: Salona ku zanîngehekê veqetandiye sewa tişt lê bêne nîşandan, raberkirin, an temaşekirinê.
– Pêşangeha Pirtûkxaneya Bajêr pirr fireh e: Mekanê ku Pirtûkxaneya Bajêr sewa temaşeyê veqetandiye zahf fireh an mezin e.
Lê ev cumleyên li jêrê nerast in:
– Resamê navdar pêşangehek li dar xist. Mahneya vê cumleyê ev e: Resamekî cihek vekiriye. Lê qest ev e; resamekî li cihekî, li salonekê, li mekanekê resmên xwe, an nîgarên xwe raxistiye, sewa xelk temaşe bike.
– Pêşangehek berhemên nîgarî: Yek cihê, em bêjin salonek ku li wê nîgar tên raxistin, tên nîşandan.

Cudahiya “pêşan” û “pêşangeh”
Divê peyva pêşan û pêşangeh têkil hev nebin. Pêşan li pêşangehê tê kirin. Bikaranîna van hrdu peyvan jî divê mîna van nimûneyên li jêrê bin:
Pêşan
– Pêşana nîgaran, pêşana trimbêlan, pêşana cil û bergan, pêşana karê destan. Evaya pêşana nîgarkêş ya yekem e.
Pêşangeh
- Pêşangeha Şaredariyê pirr mezin e. Li pêşangehê me hevdu dît. Emê vî cihî bikin pêşangeh.
Pêşan û Pêşangeh
– Pêşana nîgaran li pêşangeha bajêr e. Pêşana xwe ya yekem li pêşangeha Zankoyê vekir. Pêşana cil û bergan li kîjan pêşangehê ye? Li çar pêşangehan bi hev re çar pêşanên cuda vebûne.

***

Peyvên nû dê bên çêkirin û ziman dê xwe nû bikin. Lê nivîskarek mecbûr e ziman xweş bizanibe. Nivistên berê pirr bixwîne, baş biewise, bibe zêrevanekî rind. Piştî van şertana heq e li peyvên nû bigere. Lê şertê wê jî herkes takeserî divê biryaran nede, pîştî şêwrê, piştî pirsê. Eger na, bikaranînên mîna vê pêşangehê dertên. Ku dabaşa/mewuzê pêşangehê em kurtebêj bikin. pêşangeh nav e; sewa cih, mekan, şûnê divê biê guhtin. Karê ku li vî cihî, li vê şûn û mekanê çêdibe pêşan e. Li pêşangehê karê pêşanê tê kirin. Peyva pêşangeh hem ji karê pêşandanê, hem jî ji bona cihê/gehê pêşanê divê neyê guhtin.

Modernliğin Kendisiyle Sorunu

Anthony Giddens, Modernliğin Sonuçları kitabında, modernliğin yeniden düşünülmesi gereken bir konu olduğunu tartışarak bir savunma denemesi yapıyor. Bu savunuda modernliğin bütün sonuçlarıyla doğru ve ideal olduğunu idda etmiyor, sadece bir tespit yapıyor.
Modernlik, insanın geleneğe dayalı bildiği, inandığı bütün değerlerden farklı olarak, ulaştığı kendi üretimi, başka bir deyişle kendinden menkul bilgiyle, kendini ve dünyayı yeniden oluşturma ya da kurgulama projesidir. Ne var ki ortaya konulduktan çok uzun sayılmayan bir zaman sonra bu proje, kendini yeniden gözden geçirme ihtiyacını doğurdu. 17. yüzyılda Avrupa’da başlayan daha sonra da bütün dünyaya yayılan modernizmin, 20. yüzyıla gelindiğinde aldığı biçimin, bir çok yazar ve düşünürün ileri sürüldüğü gibi yeni bir dönem veya yeni bir sistem olarak değil, modernitenin zorunlu sonuçları olarak görülmesi gerektiğini ileri sürüyor.
Adına ‘bilgi toplumu’, ‘tüketim toplumu’ denilen ve yeni bir toplumsal sistem olarak kabul edilen durum gerçekte modernizmin radikalleşen sonuçlarıdır. ‘Postmodernizm’ ‘endüstri sonrası toplum’ gibi kategorileştirmeler de yine aynı şekilde modernizmin bizzat sonuçları olarak görülmelidir.
Postmedernlik düşüncesi, insanları hedeflerinden uzaklaştırıp ilerlemeye yolunda göstermeleri gereken çabalarını engelliyor. Aynı şekilde bir geçmişimizin olduğunu unutturmaya çalışıyor ve bu geçmişe ait bilgimize dayanarak geleceğimiz için tahminlerde bulunmamızı bulanıklaştırıyor.
Modernizmin hertürlü geleneksel düzen biçimlerinden farklı oluşu onda bir ‘süreksizlik’ durumunu oluşturuyor. Süreksizliğin anlaşılması peralal olarak modernizmin de doğru biçimde anlaşılmasını sağlıyor, aynı şekilde günümüzde çıkan sonuçlarını da doğru olarak anlamamızı mümkün kılıyor.
Modernlik, insanları toplumsal gelenek türlerinin tamamından koparrmıştır ve beraberinde toplumsal biçimlerde bir süreksizlik durumu doğurmuştur. Gelenek ile modernliğin karşılaştırılmasının anlamsızlığı işi toplumsal evrimi engelleyen bir duruma götürüyor. Çünkü evrim birbirini takip eden, dolayısıyla bir sürekliliği gerektiren toplumsal olaylar zincirinin sonucudur.
Giddens, süreksizliği üç aşamada gözlemleyerek bu adımları şöyle sıralıyor:
a) Değişim hızı,
b) Değişim alanı
c) Modern kurumların doğası,
Modernliğin sorgulanan karakteristiklerinden diğer bazıları ise; güvenlik, tehlike ve risktir. Toplum ve birey, modern hayatın baskılayan tutumuna karşı kendi güvenliğini sağlamak için farklı çarelere başvurmuştur. Durkheim toplumun kaçınılmaz olarak bulmasını gerekli gördüğü bu çareye “işbölümü” ve “ahlâki yapı” adını verirken, Marx ‘sınıf mücadelesi’, Max Weber ise ‘bürokrasi’ demiştir.
Giddens, modernizmin bu tür sonuçlarını sosyoloji açısından ele alıyor ve şu noktaları ön plana çıkarıyor: Mordenliğin kurumsal tanımı, topluma yönelik sosyolojik analizin gerekliliği ve sosyolojik bilgi ışığında modernliğin karakteristiği.
Modernliğin toplum ve birey üzerindeki etkilerinden başka, Giddens, ayrıca modernliğin doğurduğu zaman ve uzam kavramının sonuçlarını da ele alıyor. Modernliğin zaman ve uzamın dönüşümü ile yakından bağlantılı olduğunu söylüyor. Eskiden zaman sayılan ve parçalanan bir olgu değilken, modern zamanlarda özellikle dünyanın küreselleşmesiyle zaman algısının herkeste benzer sonuçlar oluşturduğuna dikkat çekiyor. Eskiden uzam ile zaman algısı arasında bir fark vardı, ama uzamın daralması zaman algısının benzerleşmesine yol açmıştır.
Elbette uzam-zaman algısının bezerliği “yerinden çıkarma” sonucunu doğurmuş ve insanlar arasındaki ilişkileri kolaylaştıran mübadele araçlarının çeşidini ve sayısını artırmıştır. Bu araçlar arasında en etkili olanı paradır.

Modernliğin güven sorunu
Modernizmle beraber toplumsal yaşamda insanların karşılaştığı önemli sorunlardan biri ‘güven’dir. Giddens’e göre modern toplum insanı, bir şeye güvenme, bel bağlama peşindedir. İnsanlar birbirine nasıl olduklarını sorduklarında asıl maksatlarının güvende olduklarını ummak olduğunu söyler.
Giddens’in ele aldığı diğer bir konu ise geleneksellikte görülen dönüşümsellik meselesidir. Bilindiği gibi geleneksel kültürlerde, bu günün insanı önceki kuşakların deneyimlerine saygılı olduğu gibi yeri geldiğinde ondan yararlanıyor da. Yani bir bakıma zaman-uzam yakınlaşması söz konusudur.
Modernlikte ise düşünce yeniden üretiliyor ve bu üretimde geçmiş gözönünde bulundurulmuyor, yaşanmış deneyimleri bir kenara bırakarak kendisiyle geçmiş arasında hiçbir bağ kurmuyor. Geleneksel olanın doğruluğu bugünün bilgisi ışığında değerlendirilip haklı görülebilir ama bu haklı görüş kesinlikle geleneksel bilgiden kaynaklı değildir, kendindendir, kendi üretimidir. Çünkü modern bilimin değişkenliği, Giddens’in Popper’dan aldığı ifadeyle söylersek “bütün bilimler kayan kum üzerinde durur”.
Giddens, modernlik ile postmodernlik karşılaştırılmasında ve hangisinin tercihe daha layık olduğu konusunda söylediği şudur:

“Eğer bir postmodernlik dönemine doğru gidiyorsak, bunun anlamı, toplumsal gelişimin yörüngesi bizi modernliğin kurumlarından uzaklaştırıp, yeni ve farklı bir toplumal düzene doğru götürüyor. Postmodernizm, eğer inandırıcı bir biçim içindeyse, bu tür bir geçişin farkında olunduğunu anlatabilir, ancak var olduğunu göstermez.”

Postmodern dönemlerde önemini yitirdiği düşünülen bazı inanış ve değerler gerçekte kaybolmayıp sadece şekil değiştirmiştir. Örneğin, ister kapitalist anlayış olsun, ister ulus devlet anlayışı olsun günümüzde önemini yitirmemiştir.
Giddens, küreselleşme sürecinde güven-risk, zaman-uzam gibi kavramları insanların zihninde farklı yer edecek bir yoruma tabi tutuyor. İnsanların bu kavramlar altında kendilerini yeniden ele alıp algılamalarını sağlamayı hedefliyor. Modern insan meydana gelen gelişmeler ışığında kendini yeniden düşünüyor; bir yandan artan beklentileri diğer yandan bu beklentilerinin yol açtığı küresel boyuttaki sorunlarla baş etme yolunu arıyor.
İnsanın bugün en fazla olmak istediği durum özgürleşmedir. Ama bu özgürleşme çabaları onu doğru politikalar üretmeye götürebilecek mi, götüremeyecek mi? “Mevcut gelişim eğilimleriyle bağlantılı ve dolayısıyla da gerçekçi nitelikte ne tür ütopyaları geleceğe yönelik tasarımlar olarak kurabiliriz?” diye soruyor Giddens.
Sonuç olarak Modernliğin Sonuçları, insanın kendi yaptığı bu sistemin sürekli sorunlar doğurmasıyla başı dertte olduğunu anlatmaya çalışıyor.

(Anthony Giddens, Modernliğin Sonuçları)

Sarayın Dışında Bir Prens Sabahattin

Prens Sabahattin (d. 1878 İstanbul – ö.1948 İsviçre) aktif bir siyaset adamı olarak öne çıkmasına karşın aslında Türkiye’nin ilk sosyologları arasında yer alıyor. Sultan Abdulmecid’in kızı ve Sultan Abdühamit II.’nin kızkardeşi Sultan Seniha ile Kaptan-ı Derya Gürcü Halil Rıfat Paşa’nın oğludur. Mehmed Sabahattin, özellikle adem-i merkeziyet fikriyle ünlendi ve bir muhalif olarak yaşadı. 
Mehmet Sabahattin, Sultan Abdülhamid’e karşı girişilen bir harekete babasının adının karışması nedeniyle İstanbul’u terk etmek zorunda kalınca eğitimini Paris’te sürdürdü. O sıralar Avrupa’da örgütlenmeye çalışan Jön Türkler arasında yer alarak düzenlenen ilk kongreye öncülük etti. Kongrenin temel amacı padişahlıkla yönetilen Osmanlı’da yapısal bir yönetim değişikliğini gerçekleştirmekti. Ancak kongreye katılanlar, izlenecek yol üzerinde görüş ayrılığına düşmeleri nedeniyle bir sonuca varamadan dağıldılar.  2. Abdülhamid sonrasında nasıl bir yönetimin kabul edileceği konusunda fikir birliğine varılamıyordu.
Prens Sabahattin, merkezi olmayan, bireysel teşebbüse ve gelişmeye imkan tanıyacak, yereli ön plana çıkaracak bir yönetimden yanaydı. Ancak başta Jön Türklerin teorisyeni konumunda olan Ahmet Rıza olmak üzere kendisine muhalefet eden Jön Türk mensupları, meşruti ancak merkezi bir yönetim istiyorlardı. Prens Sabahattin’in ortaya attığı Adem-i Merkeziyet fikri çok ses getirmesine rağmen, uygulama imkanına sahip olmadı. Onun düşünceleri doğrultusunda politika üreten Ahrar Fırkası iktidar olamadı ama Türkiye’de merkez sağ ve merkez düşüncesinin temelini bu fikirden aldığı kabul ediliyor. Siyasi çalışmalarda aktif olarak çalışan Prens Sabahattin, teşriki mesaide bulunduğu arkadaşlarıyla düşünsel ayrılığa düşmesi üzerine, onlardan ayrıldı.

Prens Sabahattin’in Sosyolojik Düşüncesinin Oluşumu
Sosyolojiye ilgisinin bir rastlantı sonucu oluştuğu söylenebilir. Ama bu basit bir ilgiden ibaret kalmadı. Onun temsil ettiği akım, Fransa üzerinden Türkiye’ye gelen iki ana sosyolojik akımdan biri olacak kadar güçlü bir etkiye sahiptir.
Bir kitapçı dükkanının vitrininde gördüğü bir kitap, bakışını düşüncesini şekillendirdi. Edmond Demolins ait söz konusu kitabı, Anglo-Saksonlar Faikiyetlerinin Sebebi Nedir? adıyla Türkçeye çevirdi. Bu eser, Le Play’in görüşleri etkisinden yazılmıştır. Daha sonra Edmond Demolins ile tanışıp dostluk kuran Prens Sabahattin, bu çevreyle ilişkisini ilerletmiş bunun sonucunda Science Social Cemiyetine üye oldu.
Prens Sabahttin üzerinde etkisi büyük olan Demolins, Anglo Sakson ülkelerinde eğitimin bireysel yetenekleri geliştirmek üzerine kurulu oluğunu söyler. Bunun yönetimdeki yansıması da adem-i merkeziyetçiliktir.
‘Kamucu toplum’lar, ‘çoğulcu toplum’ların aksine, merkezi yönetimi güçlendirecek bir eğitim modelini savunuyor. Merkeziyetçi yönetim anlayışına sahip toplumlar, bireysel gelişimin önünü kapatıyor. Yapılması gereken bu işleri toplumdan (devletten) bekleyen bu anlayış, memur sayısının aşırı şişirilmesini bir çıkar yol olarak öngürüyor. Memur sayısının artırmadaki temel amaç merkezi iktidarın güçlenmesidir.
Prens Sabahattin, Demolins’in bu görüşlerinden hareketle Osmanlı’nın da bir memur devleti olduğuna dikkat çekiyor. Devleti memur egemenliğinden kurtamanın yolunun özel girişimciliğe destek vermekten geçtiğini savunuyor. Bireysel girişimcilik için öğrencilerin yeneteklerini ortaya çıkaracak bir eğitim sistemine bağlı olduğunu belirtiyor. Prens Sabahattin, bireyci aileye, bireyci eğitime ve yerel yönetimden yana olduğunu belirtir.

Le Play Sosyolojisi ve Gözlemcilik
Prens Sabahattin’in düşüncelerini etkileyen kişi olan Le Play, adı sosyolojinin kurucusu August Comte ile birlikte anılmaktadır. Le Play sosyolojisi, Fransız ihtilalinden sonra toplumda ortaya çıkan sorunların çözümüne yönelik çalışmalara dayanıyor. Aslında bir maden mühendisi olan Le Play, sosyal olaylarda gözlem tekniğini ilk uygulayan ekolun kurucusudur. Ondan önce birçok sosyalbilimci gözlem tekniğinin uygulanması gerektiğine işaret etmişlerse bile, bu yöntemin somut olarak ne olması gerektiğini söylememişler. Le Play, gözlemin aile kurumu üzerinde yapılması gerektiği savunmuştur. Gözleminin neden aile üzerinde yapılmasını gerektiğini ise şöyle açıklıyor:
– Fizik için atom, biyoloji için hücre ne ifade ediyorsa, sosyal olayların tahlilinde aile aynı öneme sahiptir.
– Aile topumsal kurumların en basitidir.
– Yapısı ve genişliği değişmekle beraber hep toplumda aile vardır.
– Aileler bunalımlara ve gereksinimlere çözüm bulamıyorsa, içinde bulunduğu toplumu yansıtıyor demektir.
Le Play aileden yola çıkarak toplumları ikiye ayırır:
a) Kamucu toplumlar,
b) Bireyci topumlar.
Doğu ile Batı toplumları arasındaki farkı bu aile yapılarına bağlıyor. Doğuda cemaat, Batıda birey anlayışının hakim olduğunu savunur. İdeal toplumun, özel girişimci ve bireyci olduğunu savunur. Fransız ailesinin de bu şekilde örgütlenmesini önermektedir.
Prens Sabahattin, Le Play ekolü aile üzerinden geliştirdikleri görüşleri, Türkiye’nin siyasi ve sosyolojik yapısını şekillendirmek için bir model olarak uygulamayı önermiştir.

Adem-i Merkeziyet Düşüncesi
Prens Sabahattin, Le Play’in aile ve toplum modelini, siyasete uygulamaya çalıştı. Tabi bu düşüncesi kendi döneminde fazla rağbet görmedi ve çeşitli reaksiyonlarla karşılaştı. Sert eleştiriler maruz kalınca, hem eleştirileri yumuşatmak hem de düşüncelerinin daha anlaşılması için şöyle açıklıyor: “Bazı vatandaşlarımız, adem-i merkeziyeti, muhtariyet-i idare gibi telakki ediyorlar. Burası şayanı tashihtir.”
Prens Sabahattin’in düşüncesinin karşılaştığı en büyük sorun buydu; yerinden yönetim fikri, merkezden bağımsız bir yönetim olarak algılanıyordu ve haliyle karşı çıkılıyordu. Oysa onun savunduğu tez şuydu:
Adem-i merkeziyet, adem-i merkeziyet-i siyaset ve adem-i merkeziyet-i idare diye ikiye ayrılabilir. Tevsii mezuniyet, adem-i merkeziyet demekten başka bir şey değildir. Biz eğer kuvve-i istihsaliyemizi mesai-yi zatiyemizle temiz etmezsek kanunlardan, hükumetten bir faide olamaz ve meşrutiyet nasıl büyük bir nimet olursa olsun yine esir oluruz. Fakat istibdad-ı siyasiden istibdad-ı iktisadiye düşeriz. Dolayısıyla bizi hür edecek ne kanunlar ne devlet adamlığı, ne de dış politikadır; tek çıkar yol bireysel gayretimizdir. Vilayet vergileri veren ve kanlarını vatanları uğrunda cesurca feda eden köylülerin verdikleri verginin nereye verildiğini bilmeleri lazımdır.
Prens Sabahattin düşüncelerini gazetelerde yazdığı makalelerle yaymaya çalıştı. Düşünceleri daha sonra Türkiye Nasıl Kurtarılabilir? ve İzah adı altında iki kitap şeklinde yayımlandı. İlk olarak İkdam gazetesinde yayımladığı makalesinde açıklamaya çalıştığı adem-i merkeziyetinin neden önemli olduğu, istibdadi yönetimin neden kötü olduğunu şöyle sıralanabilir:
– İstibdad birkaç kişinin eseri olmayıp, tarz-ı maişet ve nekais-i içtimaiyemizden kaynaklanıyor. Bu nedenle temel birim olan bireyden başlayarak sosyal yapımıza zarar veren eksiklerimizin giderilmesi gereklidir.
– Kamuoyunun terbiye-i milliyemizin ıslahı lüzumuna kazanmak. Sosyal yapı, bilinçli bir kamuoyu ile mümkündür. Kendi sorumluluğunun bilincinde bir kamuoyu oluşturulmalı.
– İstibdadın ortadan kalkmasına çalışmak için farklı yerlerde birbiriyle irtibatlı direnç merkezleri meydana getirmek. Bugün Sivil Toplum Kuruluşlarına benzer bir sistemin artırılması şeklinde yorumlanabilir.
– Mozaik bir yapı arzeden bir toplumuz. Pek çok din, etnik ve kimliğe sahibiz. Hıristiyan vatandaşlarımıza karşı müslümanlarla samimi bir ittihat lüzumunu, yani Rum, Ermeni, Bulgar, ve diğerleriyle cins, mezhep farkı gözetilmeksizin, Osmanlılığı meydana getiren unsurlardan hiçbirini özerk idare ve bağımsızlık takip etmemeli, bunun gerekmediğini ortaya koymak.
– Medeni aleme karşı milletin eski idareden gördüğü zulmün haksızlığını ispata çalışmak.
– Yıllardan beri zindanlarda çürütülenleri ona tanıtmak.
– Büsbütün aleyhimizde bulunan Batı kamouyundan, bir bölümünü dahi olsa, milli davamıza kazandırmak.
Prens Sabahattin, artık önüne geçilemeyen bir değişimin başlandığını bütün dünyaya ilan ederek şöyle diyor: Medeni dünya bilmelidir ki, kokuşmuş, bozulmuş bir yapının yerine girişimciliğe susamış, adaletli yeni bir Türkiye doğuyor.
Bağımlı yaşamanın olumsuzluğuna işaret ederek, kazanmadan yaşamak, çalışmadan zenginleşmek istiyoruz. Bunun için de doğal olarak devlet memurluğuna göz dikiyoruz. İhtiyaçtan fazla olan devlet memurluğu, işin uzmanı yerine kayırma şeklinde memur olunuyor. Kuşkusuz bu sefaletimiz, kelimenin tam anlamıyla eğitimimizin çürüklüğünden kaynaklanıyor.

Prens Sabahattin’in Etkisi
19. yüzyılda Avrupa’da başlayan ve bütün dünyayı etkisi altına alan bireyselleşme, uzmanlaşma, yapısallaşma düşüncesi, Prens Sabahattin’in sosyolojik düşüncesinin temelini oluşturur. Osmanlılık çatısının korunması şartıyla yerel yönetime geçilmesini, bu Osmanlı çatısının bununla ancak ayakta kalınabileceğini savunuyor. Her ne kadar bir zamanlar İttihad ve Terakki kadrolarıyla beraber çalıştıysa da Cumhuriyetin kuruluşunda yer alan bu kadrolarla yolları ayrıldı ve Türkiye’de daha fazla yaşayamacağını görerek İsviçre’ye yerleşti. Ama onun düşünceleri günümüzde hala siyasetin ana konularını oluşturmaktadır. Türkiye’de yerel yönetimlerin geliştirilmesiyle ile ilgili tartışmalarda muhakkak bir şekilde adı geçmektedir.

KAYNAKÇA:
Prens Sabahaddin, Türkiye Nasıl Kurtarılabilir? ve İzah’lar, Ankara 1999, Ayraç Yayınları.

Aşkın Mecaz ile Hali ya da Şeyh-i Sen’anî

Şeyh-i Sen’anî, tasavvufi destanların meşhurlarındandır. Bu hikayeyi ilk olarak 12. yüzyılda yaşamış olan Feridüddin-i Attar, Mantiku’t-Tayr adlı eserinde nakletmiştir. Daha sonra Feqiyê Teyran, Attar’dan alarak anlatmıştır, ancak iki hikayenin arasında bazı farklar vardır: Attar’ın hikayesinde Şeyh, rüyada puta secde ettiğini görür, Teyran’ın hikayesinde ise içki içtiğini görür. Attar’da, Şeyh, bir Rum kızının peşinden Rum iline gider, Teyran’da ise bir Gürcü veya Ermen kızının ardından Ermenistan’a gider. Her iki anlatı şekil açısından farklı ama içerikleri aynıdır. Melayê Cizîrî de bir şiirinde bu olaydan bahseder ve “Şeyh-i Sen’anî içkiyi hata ile içmedi / O Ermenistan’a hata ile gitmedi / Musa gibi senin tecelli edişini gördü / Senden bir işaret görenin ne hatası olabilir” diyerek içki içen, zünnar bağlayan, müshaf yakan Şeyh-i Sen’anî’yi savunur.

Şeyh’in Tasviri ve Mecaz
Şeyh-i Sen’anî’in asıl adı Kadir’dir. Yemen’in Sen’an şehrinden olması nedeniyle Sen’an Şeyhi veya Şeyh-i Sen’anî adıyla biliniyor. Yaşı yetmişin üstündedir. Kendisine bağlı yüzlerce müridi vardır. 50 kez hacca gitmiş. Dünyalık namına bir varlığa sahip olmadığı gibi iltifat da etmez, hatta küçük ve gereksiz görür. O yalnızca hak ve hakikati bulma peşindedir. Hakikatin dünya ilgilerinden uzak durmakla bulunacağına inanır. Bu tutumuyla Şeyh zımnen ve açıkça mecazı küçümser. Mecazın hakikate perde olduğunu düşünür, ondan kaçınır. Dünyevi güzelliklerin insanı oyalayan, yanıltan, kurulu tuzaklar olduğuna hükmetmiştir.
Ne var ki hakikat mecaz ilişkisi Şeyh’in düşündüğü gibi değildir. Hikayede işlenen ana tema işte bu konudur. Kıssa Şeyh’in mecaza olan ilgisizliğine bir cevaptır. Gerçekte hal mecazda saklıdır ve mecaz olmadan kalbe hal gelmez. Kemale ermenin şartı ülfet kazanmaktır. Ülfetin olacağı yer ise gönüldür. Gönül mecazdir, o olmadan hal nuru tezahür etmez. Dünyada mecaza ihtiyaç duymadan hal’e erenler sadece peygamberler olmuştur. Onlardan başka, ister müftü, ister şeyh veya molla olsun mecaz aynasında görünen surete tutulmadan hiç biri hakikate eremedi.
Pekiyi aynada görünen nedir? Gönülde yanan nurun kaynağı kimdir?
Elbette ki Allah’tır tamamının kaynağı. Doğru yolun rehberi, dini doğru yaşamanın imamı, gönülleri mutluluk ile mest eden duygu O’ndandır. Aşk kavramındaki anlam, hal ilminin yöneldiği yön O’dur. İnsana verdikleriyle yaşamı anlamasını sağlayan bilgi kaynağı, bütün âşıkların farkında olmadan yöneldiği yer, gökteki yıldızların işaret ettiği ışık kaynağı O’dur.
Beden kapalı bir kafes veya sandıktan başka anlam ifade etmez. Hatta insandaki ruh diye bilinen canlılık alameti yine Allah’ın nurunun bir işaretidir. Çünkü kabzolunma zamanı geldiğinde ruhun teslim olmaktan başka bir gücü yoktur. Varlık sahasında görünen her şey birbirini gerekli kılar. Birbirinin anlam katmanı, birbirinin varlığının ispatıdır.
Mecaz kavram olarak az olana, ulaştıran araca işarettir. Üstünden geçilen, geçici görünüme sahip olan, bütüne götüren parçadır. Tam olmayana işaret eden bu durum insana özgüdür. İnsan bilmezlik vasfıyla ortaya çıkar. Bilgiye ulaşmak için mecazla tanışır, cüz’e/parçaya sarılır ve bütünü, küllü tanır. İnsan varsa mecaz da olmalı. Elbette hakikatin varlığı mecaza bağlı değildir, ancak bilmezlik vasfına sahip insanın önce bilmek gibi bir zorunluluğu vardır. Bilgi birikerek oluşan, bir bütün halinde olmayan duruma denilir. İnsan bir anda bilgiye sahip olmaz, tedricilik ilkesine bağlı olarak keşfeder, deneyimler ve nihayet öğrenir.

Şeyh’in Rüyası
Bu hikayede Şeyh’in kendini direkt bilgiye muhatap zannına kaptırdığına işaret vardır. Şeyh-i Sen’anî hikayesi, velilik derecesini nübüvvet makamından üstün görenlere fena bir reddiyedir. Çünkü mecaz olmadan hal ilmini bilecek bir insan yoktur. Bunun için insana duyu organları verilmiş. Göz, kulak, burun her biri kendi ilgi alanına düşeni, kendi paylarını isterler. Bunlar ışıldak olur, hal ilmini gösterirler insana. Yârin yanakları, dilberin güzel yüzü fener gibi aydınlatmasa hakikate erilmez.
Şeyh bu gerçeğe iltifat etmeyerek yanılgıya düşmüştü. Güzelliği, ilgileri, sefa veren zevkleri atmıştı düşüncesinden. Hesaba, sorguya çekilmesini sağlayacak ilgilerden sıyrılmıştı. Oysaki hesaba çekilmek insan olmaya dâhildir. Şeyh’in düşüncesi tuzu olmayan bir yemek gibi tatsızdı. Sevgilisi olmayan bir sevgi, maşuku olmayan aşk bir anlam ifade etmez. Onlarsız ne hal ne de hal’in vereceği tatlılık çıkar ortaya.
Bu düşüncelerin sahibi Şeyh’e bir ders gerekiyordu. Nihayet bir gece rüyasında bir kız görür. Tarife gelmez güzellikte bir kız. Bir Gürcü veya Ermen Beyi’nin kızıdır. Üstelik hıristiyan. Şeyh onu kilise damında gezinirken görür. Bütün benliğiyle tutulur ona. Sona ermekte olan hayatına yeni bir başlangıç getirecek, maceralara sürükleneceği bir yola girer. Rüyasında gördüğü bu kız kendisini davet eder, Şeyh yanına gidince, kız ona şarap kadehini uzatır, Şeyh itiraz etmez alır içer. Bu adım ile olaylar dizisi art arda gelişir.
Şeyh rüyadan uyanır. O güne kadar yaşadığı rüya idi, ondan uyanır ve yeni bir yaşama başlar. Terk eder yerini yurdunu, kızın bulunduğu yurda gider. O güne kadar her ne yapıyor idiyse terk eder ve olmayacak şeyler işler; müsfahı yakar, zünnarı bağlar, domuz güder, gönülden bağlısı olduğu dininden çıkar. Tek bir arzuyla yanar Şeyh; kızın yakınında olmak, onun ilgisini çekmek, ona kavuşmak… Sevgilinin kapısında tam on iki ay boyunca domuz güder, zünnarı bağlar. Şeyh’in kıblegahı, yaşama nedeni, varacağı yeri bu Gürcü veya Ermeni kız olur. Teyran, bazen Gürcü bazen Ermen Beyi’nin kızı diye tanıtır.
Ne var ki çelişkilerle dolu bir durum var ikisinin arasında. Şeyh müslüman, kız hıristiyandır. Şeyh yetmişini devirmiş kocamış bir adam, kız ise henüz baharının başında… Bu bey kızı, gençliğinden eser kalmamış, ağzı dili tuzlanmış, tatlılığını yitirmiş bu yaşlının nesine âşık olacaktı.
Diğer yandan Şeyh’in beş yüz müridi şaşkınlık içindeydiler. Onların gözünde bu bir skandaldı, bunu konuşmaktan bile utanıyorlardı. İnsanlara Şeyh’in durumunu nasıl izah edeceklerini bilemiyorlardı. Bir türlü kavrayamıyorlardı, yetmiş yaşındaki bu ihtiyar aklını kaçırmış olmalıydı. O artık istikametini yitirmiş bir Şeyh idi.
Nihayet Şeyh ile konuşmaya karar verdiler. Edep ve erkân içinde, o güne kadar mürşitleri olduğu Şeyh’i irşat etmek istediler. Nafile. Şeyh yalvarmalarına, kınamalarına aldırış etmez, kovar hepsini. Der ki onlara; bu bakirenin güzel sesini zikrinize değişmem bilesiniz. Uzağım ben artık bütün duyduklarınızdan. Bana karışmayın, öğüt vermeye kalkışmayın. Siz ki beni nazlı bir yardan ayırmaya kalkışıyorsunuz, halbuki o bana daha yakın sizlerden.
Müritler şaşkın ve çaresiz kalırlar. Şeyh’i terk etmeye karar verirler, zira iflah olmaz bir hal almıştı. Bilerek bu yola girdiğini düşünürler. Düşünürler ama gönülleri el vermez.
Şeyh’in, Şeyh Attar adında sadık bir dostu vardı. Ona gittiler, olan biteni anlattılar; şeyhlerinin bir çıkmaz yola girdiğini, “dişi bir aslan” tarafından kaçırıldığını söylediler. Koskoca Sen’an Şeyhi domuz güdüyordu, kilisede kalıyordu, namazı, niyazı terk etmişti olacak iş değildi bu. Şeyh Attar’dan yardım istediler
Şeyh Attar meseleyi anladı. Şeyh’i yalnız bırakmış olmalarına kızdı, sığ bakışlarından ötürü ayıpladı onları. Yazık dedi, siz bu kadar adam Şeyhinizi bir aslanın karşısında yalnız bıraktınız öyle mi? Bıraksaydınız ya aslan sizi de parçalayaydı. Şeyhiniz ki mürşidinizdir, onun tuttuğu yolu nasıl terk edersiniz, onun seçtiğini nasıl yanlış bulursunuz. Siz de kafir olsaydınız Şeyhinizle.
Müritler, Şeyh Attar ile beraber Sen’an Şeyhini almak üzere yola düştüler. Rivayetler Ermenistan’a gittikleri yönündedir. Kilisenin önüne vardıklarında bir raksa başladılar, sazlar eşliğinde semazenler halay çektiler. Müritlerin sesi bir uğultu gibi yükseldi inletti yeri gökleri. Kilisede ne kadar ruhban varsa seyre çıktı. Şeyhi divane eden prenses de köşkünden müritlerin gösterisini temaşaya geldi. Hayran kaldılar bu bağlılığa.
Nihayet domuzları gütmekte olan Sen’an Şeyhi de duydu sesleri. Bir nara geldi kulağına, tanıdı onu, Şeyh Attar’ın sesiydi bu. Karşısında arkadaşını, dostunu, Şeyh Attar’ı görünce utandı halinden. Geldiler belinden zünnarı çözdüler, attılar elinden domuz güttüğü asayı. Geriye doğru sefere çıktılar kafile, Şeyh’i alıp götürdüler.

Son ve Başlangıç
Kafile gittikten sonra, Ermeni kızın gönül dünyasında beklenmeyen bir hal meydana gelir. Şeyh’in “sınır tanımaz aşkı” gönül duygularını harekete geçirmişti, düşüncesini değiştirmişti. Hiç ummadığı bir şekilde Şeyh’e aşk duyduğunu fark etti. Ne var ki Şeyh artık yoktu, ama bir eser bırakmıştı geride. Yiğitlerin mahmuzladıkları atın sırtında götürdükleri Şeyh değil, kızın yüreğiydi. Lime lime bir yürek kalmıştı geride.
Gürcü Beyi’nin kızı ağlamaya başladı. Hayat, etrafında ne var ne yok birden gözünde anlamsızlaşır. İpek giysilerden, paha biçilmez takılardan, ustaların yaptığı köşkünden soğur. Gözünün güzelliğine güzellik katan sürmelerden sürmez olur, alnında şafaklar doğuran altınları takmaz olur. Yemeden içmeden kesilir, dadısının uyarılarını dinlemez bir gül gibi an be an solmaya başlar.
Gönlünde yanan ateş dayanılmaz hale gelince, gitmeye karar verdi. En hızlı koşan atını hazırlamalarını istedi ve gidenin peşine düştü. Dur durak bilmeden koşturdu atını. Nihayet bir konaklama yerinde yetişti kafileye. Müritler hızla gelen atlının Ermen Beyi’nin kızı olduğunu hayretle gördüler. Yavaş yavaş aydınlandı mesele onların düşüncesinde, mahçup oldular. Yeni bir söz ile gelmişti. Şeyh ile aynı yolda yürümeye gelmişti. Prenses ile Şeyh’i başbaşa bıraktılar. İki âşık bir müddet sohbet ettiler ve sonra hemen orada ikisi birden ruhunu teslim ettiler.

Feqiyê Teyran’ın Sözcükleri

Feqiyê Teyran’ın şiirlerinin belirgin yönlerinden biri dilindeki sadeliktir. Buna neden olarak kendi çağdaşı ve kendinden sonraki şairlere oranla Arapça ve Farsça sözcükleri daha az kullanmış olmasını gösterebiliriz. Bir diğer neden ise, şiirlerini halk edebiyatının ölçüsü olan hece vezniyle yazmış olmasıdır. Hece vezniyle yazılan şiirler, ses sistemi üzerine kurulu olan aruz vezniyle yazılan şiirlerin diline nispetle daha rahat anlaşılıyor.
Ne var ki klasik şairler içinde en çok bilinen şair olmakla beraber şiirlerinin rahatlıkla anlaşıldığını söylemek zordur. Dili yalın olmasına rağmen bazı okurlar şiirlerdeki bir çok sözcüğün anlamını bilmeden okuyor. Bu düşünceyle, Feqiyê Teyran’ın şiirlerini severek okuyanlar için ve yazıyla, edebiyatla meşgul olan kimselere bu konuda bir katkı sunmak üzere az bilindiğini düşündüğüm 136 sözcüğü buraya çıkardım. Bu sözcükler bize bir yazarın dili ne rahatlıkta kullandığını ve kendi düşüncesi içinde onlara ne gibi anlamlar yüklediğini gösterecektir.

Burada verdiğim sözcüklerin kimileri ad halde, kimileri mastar, fiil, sıfat haldedir. “Bêçûn” gibi kavram niteliğinde olan sözcükler de bulunuyor.

al kırmızı. “Tijî şeraba al kirî”.

alale lale. (Binefşê têkil alalan:)

bakut rüzgarın biriktirdiği kar yığını, rüzgar birikintisi. (Bakutê bextê bi xwe tê)

bamişt kar tozutması. Li beybûnan li bamiştan”.

bandê o halde, madem ki böyle. “Bandê bine bal zahidê”.

bangîn feryat, bağırtı. “Binêr carek çi bangîn e”.

baqur domuz sürüsü, büyük baş hayvan sürüsü. “Bi kêra baqura me tê”.

baxwey (baxwoy) 1. sahip, evin babası (ev sahiplerine malxwê), 2. Rab. “Baxwey negot carek celest”.

bazgîr şahin avcısı, şahin avlayan. “Bazgîr divê yekber bitin”.

bêçûn ebedi, zevali olmayan, zevalsiz, yok olmayan. “Cewaba Wahidê bêçûn”.

begzade beylerden doğma, bey kızı veya oğlu. “Begzade ye cihcennet e”.

bereng kurşun, mermi. “Jê dibarin bereng e”.

beristin hücum etmek, saldırmak. “Beristine hev bi hîle”.

berke yön edin, hedef edin, kıblegah. “Berke derê Şahê Mubîn”.

Beşera bildirmek, duyurmak. “Bersîs hîlawîstin beşera”.

bisat düzlükler, açık yer, geniş alanlar. “Xelqê di vê bisatê”.

bîz tiksinti, iğrenme. “Zêde ji qencan bîz dikir”.

bor (bur) doru at. “Dilberê bor ixtiyar kir”.

çaverê intizar, bekleme, bekleyiş. “Çavriyê siltan im ez”.

çavînî nazar, göz değmesi. “Hem’yan di got çavînî ye”.

çeng arp, tar. Bir müzik aleti. “Kalîna çeng û bilûran”.

çîj tat, lezzet, zevk. “Çîjekî Şeytîn belav bû”.

çûkêş dikkatlice, ahenkle çekmek. “Dil bi çûkêşî kişandî”.

dabaş konu, mevzu, husus. “Guh bid’ne vê dabaşê”.

darû ilaç, derman. “Darûyê derd û birînê”.

dêm 1. yanak, yüz. 2. mec. olta (?) “Wek masîyê bi dêmê ketê”.

derav (delav) su ağzı, su kenarı, koy, körfez. “Reşrihana ser deravan”.

devkûr kör ağızlı, körelmiş ağız. “Ecûz kevn e û devkûr e”.

di dil zanca, fikirce, kendince. “Kafir di dil qewî ne”.

dilq üstbaş görünümü, şekil, biçim, suret. “Werbû di dilqê sofiyan”.

dukuşte kital, vuruşma, harp. “Çûne cihê dukuşte”.

‘ebîq kokulu, hoş kokulu. “Qutiya miska ‘ebîq”.

êvîştin solmak. “Xwezî ev reng ne êvîştan”.

êwir barınmak, yerleşmek. “Nêzîkî Bersîs êwirî”.

fekirin bakmak. “Vêk ra di hemyan fekirî”.

feres û rex 1. at ve kale, 2. mcz. birisinin elinden iradesini almak, yularını ele geçirmek. “Feres û rex jê standî”.

ferwar hüküm, hükümdar. “Ferwari kir Barî Xuda”, “Îro di ferwara te yîn”.

firîvan satıcı. “Gul dibê lawê firîvan”.

gengaş kavga, kargaşa, karışıklık. “Xelkê di vê gengaşê”.

gîr şaşkın, sersem.

haldar benekli, puntolu.

han (xan) 1. okuyan, çağıran. 2. imdat eden, yardım isteyen

hayî û hengame gürültü ve velvele.

hemwar düzlük, düz, doğru, sadık.

herê asla, hiç. Başına ‘na’ olumsuzluk eki getirilerek kullanılır.

herime dişi aslan.

heriştin ezmek, ezilmek, sıkmak.

hêş ve aniden, birden bire, ansızın.

hêşet kayalık alan, kayalık, kayalıklar üzerindeki yerleşim yeri.

hevûreng renkten renge girme, değişken, binbir surat.

hezret kurbiyet, Allaha ve sultana yakın yer.

hî bikin öğretmeli.

Hilawîstin asmak, idam etmek.

hirzibend tılsım, yazılı dua.

hucû kötülemek, zemmetmek

hûd çok hürmetli, büyüklük. 2. Bir peygamber ismi.

îsandin parlamak, ışıldamak

kal rengê sorê tarî, renklerin başına getirildiğinde koyuluk derecesi veriyor.

karêz oba, düzlük.

kazir haramdan sakınan.

keç êlî evlenmemiş kız.

kehl kıt, kıtlık

kêm û kas parmakları eksik olan.

keynûn dünyayı tekvin eden, düzenleyen

kezîkal kızılsaç, örüklü kızıl saçlar

kifîn kelle, kafa. “Kifin di bin çengî ve”.

kode kiralama, kiraya verme (yaylalar için).

kun-ber mağara, taş oyuğu.

leyzok oyun, oyuncak

ma için, ne için, olsun diye.

mehl müddet vermek, süre vermek. 2. tehir etmek

mêjîn tarihî, eskiye, önceki zamana ait.

menzel oda.

meşyet irade etmek, istemek.

mez’ (maza) doğru, gerçeğin tamamını söylememe, gizleme.

mihirdar aşık, maşuk (mihr, aşk)

muste’xas kendisinden yardım dilenen, imdat istenilen.

nafe kase.

naperêjin, (perêjtin) kabul etmeyiz, değişmeyiz.

nehing rahat olmama, kavga ve eziyet içinde rahatsız olmak.

nejvan, atlama, sıçrama (atlayan, sıçrayan).

neyhar düşman, dost olmayan.

nigah bakmak, bakış, nazar getmek.

noşte/nuşte metin, tekst. “Çi dibê metn û noşte”

paşroj gelecek, ati. (qet hay ji paşrojê nebî).

pêl 1. dalga, 2. ara, vakit.

peristin hücum etmek, saldırmak.

pezîr kabul eden, kabulcü.

pîçe aslı gibi olmayan, aslına benzemeyen.

pîr 1. ihtiyar, 2. önceden,

pîşe sanat, meslek.

pûs tasa, tedirginlik.

qedîd 1. pek zayıf, kuru ve çelimsiz, iskeleti çıkmış insan. 2. kurutulmuş et.

qerqef kadeh, bardak.

rav av, avlamak.

reg kök (bitkilerde).

rehîq saf şarap, cennet şarabı.

reşkal simsiyah, kapkara.

rewdet inanmak, ikna olmak.

rexbet İstek, arzu. İyi sayılmak. Bir şeyi çok iştiyakla istemek. İhlasla dua etmek, teveccüh etmek.

rojheval güneşe eş, güneş benzeri, sevgilinin alnının güneşe benzemesi.

rûfirotin icarekirina zeviyan, deman, tarlayı ortakçıya vermek.

rûkar yüzey. (rûkal olarak da söyleniyor).

sahibkemer bağlı olma, tabi olma, mürit.

semtîn kulak deldirmek.

seqîm hasta, yanlış, keyifsiz, güçsüz olan.

sera nağme.

serhefsar yular, gem.

sexîn katı, iletkensiz.

sorav allık, yanakları sürülen allık.

şevselat gece namazı, teheccüt namazı.

şox mutlu, şen, serbet hareketli, nazlı, işveli, oynak, hayasız.

taze 1. yeni, güzel, iyi, 2. güzelce, açıkça, iyice.

tîremeş (têrmeş) çav, büyük baş eril hayvanlarda cinsel organ.

vavar yeri sağlam olmak, güvende olmak.

vemişt sıvamak, çekmek (kol, paça için)

vemiştin (kolları, bacakları) sıvamak

viyêşim arzuyla bekliyorum, beklemek, ummak.

war şûna havînê, an biharî, ciyê koçeriyê.

warî …benzer, …gibi manasında son ek.

wari’ Allah’tan korkan, günahlardan sakınan.

wesfiyet hizmetkarî

xamûş sessiz, sesi çıkmaz.

xan û man ev bark.

xebal (nêçîrvan), avcı.

xergûş tavşan.

xezam sonbahar yaprakları.

xîs firar eden, kaçan, ürkek.

xûl kambur.

xurab ceylan.

xusar kırağı.

xweşxwîn güzel sesli, güzel okuyan.

zerbav sırma, dokuma.